دەرسۆكسۆر.. رۆمانەك ب شێوازێ ژیاننامێ یان ژیاننامە ب شێوازێ رۆمانێ

عبدالرحمن بامەرنی

رۆمانا دەرسۆكسۆر ، كارێ ئێكێ یێ نڤیسەر (سادق سالح)ە و ھەر چەندە ل سەر بەرگێ پەرتووكێ نەدانایە كانێ چ جورەكێ ڤەگێرانێ یە، لێ ئەڤ جورێ نڤیسینێ كو نێزیكی ڤەگێرانا سەربورانە، دچیتە د قالبێ رۆمانا ڤەگێرانا ژیانناما خوویاتیدا و ئەگەر نڤیسەری ناڤێ (رۆمان) ل سەر پەرتووكا خوە دانابایە، بدیتنا من چ كێماسی نەدبوون، بەلكو بەرۆڤاژی راستە رۆمانەكا ڤەگێرانا ژیانناما خوویاتییە، لێ ب تەكنینەكێ ھاتییە نڤیسین، كو خواندەڤان ھەست ب ماندیبوونێ نەكەت و روودانێن ڤەگێرانێ وی دگەل خوە ببەن. لدوور رۆمانێ و رۆمانا ڤەگێرانا ژیاننامێ، رەخنەگران دیتنێن جودا ھەنە، نڤیسەر و رەخنەگر (عەبدولرەحمان مونیف) دبێژیت: "رۆمان ژیانناما كەسەكییە، كو چ ژیان نەبن و (جورج مای) د پەرتووكا خوەدا دبێژیت: "رۆمان و ژیانناما خویاتی دوو تشتن نوونەراتیا دوو جەمسەرێن ئەدەبی یێن جودا دكەن"، و (سولتان بن سەعد قەحتانی) دبێژیت: "رۆمان ب چ رەنگان ژیانناما خویاتی نینە و ژیاننامە ژی نابیت رۆمان بیت".

كی مالێ پرێڤەدبەت ژن یان زەلام؟

عبدالرحمن بامەرنی

ئەم ل جھەكی دروینشتی بووین و بۆ سوحبەتا ژن و مێرەكان، ژنێ گوت: ماموستا من گوھێ خوە ددا رادیویێ و بەحسا ئەرك و مافێن ژنان دكر، دگوت ل سەر زەلامی پێدڤییە كو داینەكێ بۆ زارۆكان بینیت و خوە ل سەر ژنێ نینە خارنێ ژی بۆ زەلامی دروست بكەت، دڤیا ڤێ پرسێ بكەتە بەھانە و بەرسڤەكا لدویڤ دلێ خوە ژمن دڤیا. من گوتێ بەس من ژی ل رادیویەكێ گوھێ خوەدایێ دگوت، مافێ زەلامییە چار ژنان بینیت!

ھەر چاوا بیت دگەل كەنیەكا ژ دلا زەلامێ وێ، سوحبەت زوی ھاتە ڤەبرن، لێ یا گوتیە من ماموستا و ھەر چنەبیت دڤێت ھندەك سوحبەێتن سەركەفتنا خێزانێ بۆ بكەم، من گوت: ھەر چەندە ژن و زەلام پێكڤە تەمامكەرێن ئێكن و پێكڤە خێزانێ برێڤەدبەن، لێ پرسیار ئەڤەیە، كی ژ وان ھەردووكان مالێ رادگریت؟

ئەز چ ژنان نائینم!

عبدالرحن بامەرنی

ھەڤالێ منە و ئەم دبێژینە ئێك پسمام ژی. دگەل ھەڤالینیا خۆش، مرۆڤ خێزانێن ئێك ژی ناس دكەت و من و برایێ وی ژی تێكەلی دگەل ئێك ھەبوو و برایێ وی چبوو د سەر سیھـ سالیێدا، لێ ھێشتا یێ زگورد بوو و كەیفا وی ئەو بوو، دەما ل كافیێ دروونشتە خارێ و نارگیلە دكێشا. ئەو كافیا ئەز ژێ دبێژم، كافیێن ناڤ بازاری نەبوون و قەستا جھێن خۆش دكر، ھەكو ئەم ب كولانكی دبێژینێ جھێن (راقی). كابرایی منەت پێنەبوو و ژبەركو چ بەرپرسایەتی ل سەر ملا نینن، ئێدی وەك وی دڤێت دێ بۆ خوە خۆش دكەت، لێ ڤێ خۆشیێ برایێ وی یێ مەزن نە ئارام دكر و جارەكێ گوتە من، ئەر تو بۆچی جارەكێ دگەل برایێ من نائاخڤی و بێژیێ بۆ خوە ژنەكێ بینیت؟ ئەم ھەڤالین و نەخۆشیا وی یا منە و تێكەلیێن من ژی دگەل برایێ وی تێكەلیێن رێزگرتنێ نە و من گوتێ بلا.

وێنەكرنا كەساتیێ كورد د رۆمانا دەڤەرا بادینان دا

عبدالرحمن بامەرنی 

پێشەكی:

دروستكرنا كەساتیەكی بۆ رۆمانێ، لدویڤ وێ چەندێ دمینیت، كا دێ نڤیسەرێ رۆمانێ چاوان كەساتیێ خوە د رۆمانێ دا تەوزیف كەت و پێشكێشی خواندەڤانی كەت، ئەڤە ژی لدویڤ شیان و دەستھەلیێن وی دمینن.  ژبۆ وێ ژی بزانین رۆمانڤیسێ كوردێ دەڤەرا بادینان، ل سەر چ بنەما كەساتیێ رۆمانا خوە دەست نیشاندكەت و رولی پێددەت و ئایا تاكێ كورد ھەبوونا خوە دناڤا رۆمانێن ویدا ھەبوویە یان نە؟ ئەڤ نڤیسینە دێ بەشەك بیت ژ بەرسڤا ڤێ پرسیارێ.

 

وێنەكرنا كەسایەتیێ:

دروستكرنا كەسایەتیەكی د رۆمانێدا، ھەلبژارتییا نڤیسەرێ رۆمانێ بخوەیە، كا چ جورە كەسایەتی وێنە بكەت و چ رۆل بدەتێ. (محەمەد عەباس) نڤیسەر و رەخنەگرێ سعودی، لدوور كەساتیێ دبێژیت: "كەسایەتی جھەكێ گرنگ د ژێرخانا رۆمانێ دا دگێریت، د ئالیێ بابەتیدا، ئەو ئالاڤەكە كو رۆماننڤیس پێ دەربرینێ ژ دیتنا خوە بكەت و ژ ئالیێ ھونەریڤە، ئەو ھێزەكا پالنێنەرە، كو ھەمی تەوەرێن ڤەگێرانێ لدوور دزڤرن[1]".

نھێنیا خۆشییا ژیانێ

عبدالرحمن بامەرنی

ئەگەر تە بڤێت خوش بژی و جوان بژی و تێر بژی، دڤێت تو نھێنیێن ژیانێ بزانی! دا بابەت زویتر و باشتر بگەھیت ژی، ئەز دێ ژھندەك نموونان دەستپێكەم. بابەكی بەردەوام دگوتە كورێ خوە كو وەختێ وی و ژنانە، ھەر جار دا ڤێ داخوازیێ ژێكەت كا وی چ كچ دڤێت؟ ئەو دێ چن بۆ خازن. لێ كورێ وی ھەر جار دگوتێ، ھێشتا من چ كچێن بدلێ خوە نەیتنە. پیرەمێرەك ل نەخوشخانێ ل ھنداڤێ پیرەژنا خوە بوو، كو ددەمژمرێن دوماھیێ دا بوو ژ ژیێ خوە. ئەڤە (68) سالە ئەو دگەل ئێكدا و بۆ ئێك جار ژی ھەست پێ نەكریە، كو جارەكێ ژی ناكوكیەك دناڤبەرا واندا دروست ببیت و بۆ ببیتە جھێ نیگەرانیێ و ئایا نھێنی د چ دایە؟ ئایا ژبەركو ڤی پیرەمێری ھەلبژارتنەكا جوان كربوو، ئەو ژی وەكی ڤی گەنجی ل كچێن باش و یێن نموونە دگەریا؟ نەخێر، دەما بابێ وی ژێ پرسیار كری، كا تە چ جورە كچ دڤێت ھەڤژینیێ دگەل پێكبینی؟ گوتێ: من دڤێت من ژیانەكا بێ سەرگێژی ھەبیت و كێشە دناڤبەرا مەدا نەبن. بابێ وی گوتێ: ئەڤە گەلەكا ب ساناھییە، كا ھەرە كاغەزەكێ و قەلەمەكی بینە. ئەو ژی چوو ئینان و گوتێ كا ناڤێ خوە ل سەر بنڤیسە؟

چ تشتە بەھایێ پەرتووكێ دیار دكەت؟

 ناڤونیشانێ پەرتووكێ یان ناڤێ نڤیسەری یان ناڤەرۆكا پەرتووكێ

عبدالرحمن بامەرنی

من ناڤونیشانێ گوتارا خوە كرنە سێ پرسیار و ئەز دێ پەرتووكا (كەزەبا ستێران) یا (دەمھات نوری عەبدال)ی، وەك نموونە وەرگرم، كو بەریا چەندەكێ ل ھولا ئێكەتیا نڤیسەران ئیمزاكرنا وێ ھاتە كرنێ و ئەڤ ئیمزاكرنە ب چەند برگەیێن جودا بوو و دەستخوشیێ ل شاعری دكەین و سەركەفتنێ بۆ پەرتووكا وی دخوازین.

بوچی من ئەو پەرتووكە ھەلبژارت؟ ژبەركو د رۆژا ئیمزاكرنا پەرتووكێ دا، چەندین برگەیێن جودا ھەبوون و ئەو برگە ھەمی ئەگەر بوون، كو نە راستەخو بەھایێ پەرتووكێ لدەف خواندەڤای دروستبكەت. ئێكەم برگە: خواندنەكا رەخنەی ژلایێ ماموستایەكێ زانكویێ د بوارێ رەخنا ئەدەبی دا ل سەر پەرتووكێ ھەبوو. برگا دوویێ: برگەكا ھونەری دناڤ ڤێ ئیمزاكرنێدا ھەبوو و ب دەنگێ چەند سترانبێژان چەند كوپلە ژ شعرێ دگەل موزیكێ ب دەنگ ھاتنە گوتن و لدویڤ پێزانینان ئاواز بۆ (12) شعران ھاتیە دانان و بتنێ ریكورد مایە و دیسان ئێك ژ ھونەرمەندێن ناڤدار بھێتە بەر میكروفونێ و بێژیت من (3) شعر ژڤێ دیوانێ یێن ریكورد كرین و كارێ كلیپێ ژی د ئێكێدا یێ بەردەوامە و تشتێ دی یێ سەرنج راكێش دڤێ ئیمزاكرنێ دا، ئامادەبوونەكا بەرچاڤ دھولێ ڤە ھەبوو، ئەڤە ژی وەك بەراوردیەك دگەل پرانیا چالاكیێن ئەدەبی و رەوشەنبیری ئەڤێن ل نڤیسەران دھێنە ئەنجامدان، ئامادەبوونەكا باش بوو و ئەڤێن ل سەری من بەحسكرین دڤێ ئاھەنگا ئیمزاكرنێ دا، ئاماژەیێن باشن كو بەھایێ پەرتووكێ بلند بكەن، لێ ژبلی ڤان ژی ھەر ئێك ژ (بەرگێ پەرتووكێ و ناڤێ پەرتووكێ و ناڤێ نڤیسەری و ناڤەرۆك) ژی ئەگەرن، كو بەھایێ پەرتووكێ بھێتە پێش.

بابەتێ ھەژاریێ و ژ دەستدانا دەرفەتان

عبدالرحمن بامەرنی

جاره‌كێ ئه‌ز ل به‌رامبه‌ری دیداره‌كێ بووم، ل كه‌ناله‌كێ تیڤیێ دهاته‌ په‌خشكرنێ. دیدار یا بیرمه‌نده‌كێ وارێ جڤاكی بوو و د به‌رسڤا پرسیاره‌كێ دا، بیرمه‌ندی گۆت: “چه‌ند ده‌رگه‌هه‌ك ل به‌ر مرۆڤی دهێته‌ گرتنێ، په‌نجه‌ره‌یه‌ك ل جهه‌كێ دی ڤه‌دبیت”. هه‌ر چه‌نده‌ ئه‌ز گه‌له‌ك دگه‌ل ڤێ گۆتنێ و هزرێن خوه‌ مام، ئه‌ڤ تشتێن من ژ ده‌ستداین و ئه‌ڤ تشتێن شوینا وان هاتین، چ من ده‌رفه‌ت ژێ وه‌رگرتبیت یان من ژێ وه‌رنه‌گرتبیت و رێك ئه‌و هه‌می ده‌رفه‌تێن ژ ده‌ست من چووین یان من مفا ژێ وه‌رگرتین ل سه‌ر گۆتنێ دهاتن، یا دبێژیت: (دگه‌ل داخستنا هه‌ر ده‌رگه‌هه‌كی په‌نجه‌ره‌یه‌ك بۆ مرۆڤی ڤه‌دبیت) و كێشا مه‌ و به‌لكو كێشا پرانیا مه‌، ئه‌م هه‌ر دگه‌ل هیڤیا ده‌رگه‌هی دمینین و مه‌ نه‌شیایه‌ مفای ژ په‌نجه‌ره‌یێ وه‌ربگرین.

پەیوەندیا دناڤبەرا ڤەگێرانا رۆژنامەڤانی و ڤەگێرانا رۆمانێ دا.. رۆمانا (كریستال) یا (ئەحمەد جاسم) وەك نمونە

عبدالرحمن بامەرنی

كریستال جورەكێ ماددێ بێھوشكەرە و ئەحمەد جاسمی ئەڤ ناڤە بۆ ناڤلێنانا رۆمانا خوە ب كارئینایە. رۆمان زێدەتر ب زمانێ رۆژنامەڤانەكی ھاتیە نڤیسین كۆ ب زمانێ چیرۆكنڤیسەكی بیت و ئەڤە وەك تەكنیكا نڤیسینێ پێنگاڤەكا نوویە دناڤا رۆمانێن دەڤەرا بادینان دا. مەبەستا من ب زمانێ رۆژنامەڤانیێ، رێكارێن نڤیسینا روودانێن رۆمانێ و ئەڤ شێوازێ ھەنێ ژی یێ نڤیسەرێ رۆمانێ پەنا برییە بەر وەك دیڤچوون و دیاركرنا راستیان و تشتێ بالكێش دڤی شێوازێ نڤیسینێدا یان ئەز بێژم تشتێ جوداھیێ دناڤبەرا (رۆژنامەڤانی و چیرۆكنڤیسی)دا دروست دكەت، بەرێخوەدانا ھەر ئێك ژوانە بۆ روودانان، رۆژنامەڤان راستە راست و بێ چەپ و چیر روودانان بەرچاڤ دكەت و زوی ب زوی نەشێت خوە نزیكی تشتێ نە بەرجەستە بكەت و نڤیسەر بەرۆڤاژی زێدەتر پالپشتیێ ل سەر خەیالێ دكەت و ئەم دشێین بێژین بەرچاڤترین جوداھیێن دناڤبەرا ھەردووكاندا (خەیالە)..

ئێك ژوان نڤیسەرێن جیھانی یان بێژین رۆمانڤیسێن جیھانی یێن ئەحمەد جاسمی د رۆمانا خوەدا ناڤێ وان ئیناین، ئەوی بخوە ژی باگراوەندەكێ رۆژنامەڤانی ھەبوو بەری بھێتە ناڤا جیھانا نڤیسینا رۆمانێ، ئەو ژی گابرێل گارسیا ماركێزی بوو ل لاپەرێ 81ێ بڤی رەنگی بەحسا وی دكەت: "مە بریاردا ل سەر شاكارێن گابریێل گارسیا ماركێزی رابوەستین" . و گابریێل گارسیا ماركێزی كو ئێك ژ سەركێشێن ڤەگێرانێ و رۆژنامەڤانیێ یە، تەئكیدێ دكەت، كو راپورتا ھەوالی چیرۆكەكا راستەقینەیە، تا وی راددەی دبێژیت، راپورتا ھەوالی بخوە ژانرەكێ ئەدەبی یە". و ھەر دڤی دەربارەیدا رۆژنامەڤانێ مەغربی (محمد مسعاد ) دبێژیت: "دبیت رۆژنامەڤانی راپورتەكا ھەوالی بیت، بەلێ رۆمان بخوە وەك خەونێ یە، یا تژییە ب وان تشتێن ئەم ھەست پێدكەین و ئەم ھزر دكەین بەری نوكە مە یێن دیتین". دیسان د نڤیسینا چیرۆكا رۆژنامەڤانیدا، ئەگەر رۆژنامەڤانی شیا مفای ژ رێكارێن ئاڤاكرنا رۆمانێ وەربگریت د نڤیسینا چیرۆكا خوە یا رۆژنامەڤانیدا، كو روودانان بخوەڤە بگریت، ب شێوەیەكێ خوشراكێش بھێتە نڤیساندن و كەسایەتی و جھـ و دەم تێدا د راستگویانە بن، ھەر وەكو رۆژنامەڤان ب گونجایی ببینیت، دێ راپورتا رۆژنامەڤانی دەرباز كەت.

فەخری بامەرنی و شعرەكا نە بلاڤكری

عبدالرحمن بامەرنی

فەخری بامەرنی ھوزانڤان، ئاوازدانەر، موزیكژەن و سترانبێژ بوو، مخابن ژیانا وی، مرن و ژ رۆژا دایكبوونا وی بدەست مە نەكەفتن. لێ ئەڤ كەسێن ئەو ناسدكر بڤی رەنگی بەحسا وی دكەن، كەسەكێ نابینا بوو، لێ دگوت ئەز ب رەخەكێ چاڤێ خوە پیچەكێ دبینم، مرۆڤەكێ قورئان خوین بوو و ھەمی ژبەر بوو، كەسەكێ دەف كەنی و بەشوش و ھەر زارۆكێ دیتبایە، شەكرك و و علك و فالك ددانێ كو ھەر دەم بەریكێن وی ژێ د پربوون و گەلەك جاران پرسیار  مەتەلوك(حەزورە) ژ زارۆكان دكرن، پرانیا جاران قاتەكێ رەشێ ل بەر بوو و بەرچاڤكەكا رەش ل بەر چاڤان بوو.

سەبارەت كارێ وی یێ ھونەری، ل ئێزگێ دەنگێ بەغدا ستران گوتینە، چەندین سترانبێژان سترانێن وی گوتینە وەك ھونەرمەندا كورد (شەھریبانا كوردی) و سترانا وێ یا بناڤ و دەنگ (وەلاتێ مە كوردستانە) و دیسان ژ سترانێن وی یێن بناڤ و دەنگ (ھایلێ گولێ، ماست فرۆش و چەندین سترانێن دی. فەخری بامەرنی ژیانا خوە ل بامەرنێ و بەغدا بوراندیە، برایێ زەعیم وەحید بامەرنی یە، رێڤەبەرێ ئێزگێ كوردی ل بەغدا ل سەر دەمێ عەبدولكەریم قاسمی.

سەبارەت شعرێن وی، سەرەرای چەندین شعر ھەبوویە، لێ بتنێ شعرەكا وی ب بەرچاڤێن من كەفتیە دناڤ دەستخەتێ خودێ ژێ رازی عەبدوللا مەلا حەسەن، كو دناڤ وی دەستخەتیدا چەندین شعر ھەبوونە، یێن نالبەندی و حوسنی بامەرنی و شێخ غیاسەددینی و چەندین شاعرێن دی یێن دەڤەرێ.

شانۆیە چیرۆك

 عبدالرحمن بامەرنی

دیمەنێ ئێكێ:

دیمەن ھولا دادگەھێ یە و ژبلێ دادوەری، كچەك و كورەك و بابێ كچێ و بابێ كوری د روونشتینە.

 

ـ دادوەر: تە ئەڤ كورە دڤێت؟

ـ كچ: من چ سەربورێن ڤیانێ نین، ببورە ئەز نەشێم بەرسڤا تە بدەم.

دادوەر: تە ئەڤ كچە دڤێت؟

ـ كور: ئەز چ ژ ڤیانێ نزانم، لێ ئەڤە ل ژێر فشارا جڤاكییە و دڤێت ھەڤژینیێ دگەل كچەكێ پێكبینم.

دادوەر: تو ھزردكەی كچا تە یا بەرھەڤە و ئایا دێ شێت ھەڤژینیێ دگەل كورەكی پێكبینیت؟

بابێ كچێ: بۆ سالێن درێژ من كچا خوە یا پەروەردەكری، كارێ لێنانێ و پاقژكرنێ و شووشتنێ دزانیت، باوەرناما خوە یا زانینگەھێ ژی یا ھەی.

دادوەر: كورێ تە دێ شێت بەرپرساتیا ھەڤژینیێ ھەلگریت؟

بابێ كوری: كورێ من ژی دەرچوویێ زانینگەھێ یە و كارێ خوە یێ ھەی و شقا خوە ژی یا ھەی.

خازگینی و (مەعزومات)ێن بێ مەعنە

 عبدالرحمن بامەرنی

ئەم ل جھێ كاری دروونشتی بووین و ھەڤالەكێ مە خوە دناڤ (قات و ریباتان)دا كۆك كربوو. ھەر چەندە ھەمی گاڤا یێ لێكدایە، لێ ریھـتراشینا ل دەف سەرتراشی و ئەو گولاڤ و بێھنێن خوشێن ب خودا كرین، نە سەرۆبەرێ رۆژانە بوو و مە زانی ئەڤرۆ تشتەكێ جوداتر یێ ھەی، مە ژی ژێ پرسیار كر؟ گوت ئەم مەعزوماتین ل خارنگەھا ...... بۆ خازگینیا و ھەڤالێ مە وەسا پەیڤا (مەعزومات) دا بن گەریا خوە، مەزانی دێ تشتەكێ مەزن روودەت، كەسێن مەزن دداخازكرینە و پێنەڤێت دێ ھەلكەفتەكا تایبەت ژی بیت. بابەتێ مە چوو سەر داوەتێ و ژنخازیا.

ھەڤالێ مە گوت، ئەم ئەڤێن نزیكی زاڤای و ھاتینە داخوازكرن، ھەر بابكەكی كەسەك یان دوو كەس یێن (مەعزوم كرین) و لدویڤ حسابا وی، دێ داخوازكریێن خوارنگەھێ خوە ل (50) كەسان و زێدەتر دەن. من گوت داخوازكریێن خوارنگەھێ و من نەگوت داخوازكریێن ژنخاستنێ، ژبەركو د پرۆسا چوونا مالا بابێ بیكێ ژ بۆ خواستنێ گەلەك گەلەك دێ ژ پێنج كەسان بۆ دەھـ كەسان بن و خوە ژوورا مالا بابێ بیكێ ژی چەندا مەزن بیت نەشێت زێدەتر رابگریت، ژبەركو دێ ھندی وان ژ مرۆڤێن بیكێ ژی بەرھەڤ بن. لێ ھەڤالێ مە نە ڤەشارت كو چوونا وی بتنێ دێ بۆ خورانێ بیت و دێ ڤەگەریتە مالا خوەڤە، پێنەڤێت دێ گەلەكێن دی ژی وەك وی كەن یان ھەكە بچن ژی دڤێت د ترۆمبێلێن خوەدا یان ل بەر دەرێ مالا بیكێ یان ل ناڤ باخچێ وان راوەستن و لڤێرە پرسیار ئەڤەیە، ئایا ئەڤ (مەعزوماتا) ھەنێ یا دروستە یان نە؟