شرۆڤەکرنەکا بونیاتگەری بۆ کورتە چیرۆکا (مایتێکرن) یا نڤیسەر عەبدولرەحمان بامەڕنی

پ.هـ. د. نفیسە اسماعیل حاجی

زانكۆیا دهوك/ كولیژا زمانان

میتودا بونیاتگەری ژ میتودێن نوییە كو تێكست ژ دەوروبەران و كونتێكستی دویرئێخست و وەكو بونیاتەكێ‌ سەربخۆ سەرەدەری ل گەل دكەت. بەری بونیاتگەریێ‌ پیڤەرێن بریاردانێ‌ ژ دەرڤەی دەقی بوون، بونیاتگەران ئەڤ چەندە رەدكرن و پشتبەستن ب دەقی و ناڤخوییا وی كرن. گرنگیدانا وان ب تێكستی وەكو ئاڤاهییەكێ‌ زمانڤانی وئیستاتیكی بوو. دامەزراندنا بونیاتگەریێ‌ د رەخنەیێدا ل سەر بنەمایێ‌ چەند پرنسیپان بوو، وەك: تەوەرێ‌ مێژوویی دهێتەهژمارتن تەوەرەكێ‌ گەلەك ڤەجوی، چ ئەگەر بۆ نەماینە و پێدڤیاتی د بەردەوامبوونا ویدا نەمایە. مێژوو ب پلا ئێكێ‌ فەلسەفەیە و ئەدەب نە ب وێ‌ فەلسفەیا تێدا دبت ئەدەب، بەلكو ب تشتەك دی كو دهێتە ناڤكرن ب ئەدەبیەتا ئەدەبی. ئانكو رەخنە د ڤەكۆلینا ئەدەبیدا داكوكییێ‌ ل ئەدەبی دكەت وەكو دیاردەیەكا د چركەكا تایبەتدا و وەكو سیستەمەكێ‌ هەمەلایەن، ب ڤێ‌ چەندێ‌ كارێن ئەدەبی دبنە ئاڤاهیێن تەمام یێن خودان سیستەم، و شیتەلكرنا وان پێدڤی ب پەیوەندیێن ناڤخویی و پێكڤەگرێدانا وان هەیە. رەگەزێن وی یێن ئەركێن جوانناسیێ‌ ب جهدئینن. ب ڤێ‌ چەندێ‌ رەگەزێ‌ بنەرەتی دكارێ‌ ئەدەبیدا پێدڤی ب ئالیێن دەرەكی وەكو مێژوو و ژیان و دەرونێ‌ نڤیسەری و نە جڤاكی و پێكهاتەیێن دی، بەلكو گرێدای ئەوێنە ئەوا بونیاتگەر دبێژنێ‌ ئەدەبیەت. خالەكا دی ئەوە كو ئەدەبییەتا ئەدەبی ب پلەكا مەزن ب تیورا یاكبسونی ڤە ئەوا دەربارەی ئەركێن زمانی، هاتەگرێدان. ئەوژی ل دویڤ رێكخستنا پەیامهنێر، پەیام، و پەیاموەرگر، كەنالێ‌ پەیوەندیپێككرنێ‌ (التواصل) و كود. یاكبسون شەش ئەركان بۆ زمانی دەستنیشان دكەت، ژ هەمیان دیارتر شیعرییەت بوو، ئەوژی دەمێ‌ داكوكی ل پەیامێ‌ دهێتەكرن. ئەگەر بابەتێ‌ ئەدەبی جیهان بت، بابەتێ‌ رەخنێ‌ ئەدەبە، ب ڤێ‌ چەندێ‌ رەخنە نەما بیاڤەك بۆ دیاركرنا ئایدیولوژییەتا یان تیورێن گرێدای رامیاری و جڤاكی و مێژوویی. دڤی بیاڤیدا مەزنترین پێنگاڤ هاتە هاڤێتن بۆ ڤەقەتاندنا رەخنەیا ئەدەبی ژ رەهەندێن ئایدیولوژی دا كو ببت زانستەك بۆ ئەدەبی.

تابلۆ

 ـ ئەڤ تابلویێ دووماھیێ ل بەر راوەستیای، پێشمەرگەیەكێ دخوینێ وەربوویە و جلكێن د بەر ویدا، رێك ب جلكێن
ویڤە دچن، تایبەت دەما قولپكا چاكیتێ وی ستێركا چاڤێن وی بۆ خوە راكێشایین. ئەو قولپكا ھەڤژینا وی ل جھێ قولپكا دروست دانای، دەما گوتیێ: "ئەڤ قولپكا شێوێ وێ برەنگێ دلی ڤە دچیت، بلا لبیرا تەبیت، دا سەرسالا ھەڤژینیا مە ژبیرنەكەی و مەسجەكا حەژێكرنێ بۆ من بنێری".

ل تەلەفونا خوە گەرییا، دا نامەكا تژی حەژێكرن بنڤیسیت، ژبەركو ئەڤە سال زڤری سالێ و دڤێ رۆژێدا، وان شەھیانا خوەكربوو.

 

ـ ئەڤ تابلویێ دووماھیێ لبەر راوەستیای، كەلەخ ل ئالیەكییە و سەرێ كەلەخی دوو بھوستا ژوی وێڤەتر، ژبێ خودانییێ ھاتیە ژبیركرن و شێوەكارەكێ دلرەق، بدویركرنا سەری ژ كەلەخی، دێ چاوان بەرسڤا روندكێن دایكەكا جەرگ سووتی دەت.

بیرا وی ل روندكێن دایكا وی و پەیڤێن وێ یێن دووماھیێ ھاتن، بەری ژ مالێ دەركەڤیت، دەما گوتیێ: "قوربانی سەرێ تە بم"..

شورەشا ئەنترنێتێ.. جیھان چ دی چاڤەرێی مەناكەت..!

 عبدالرحمن بامەرنی

بەری دەمەكی بوو، دەما ئەز ژ خەو رابوویم و ئێكەم تشتێ من دەستێ خوە بریێ، پێنەڤێت ئەڤە بەری ژناڤ جھێن خوە دەركەڤم و بچم ددانێن خوە بشووم، ئەو ژی تەلەفونا من بوو و بەرێخوەدانا نویاتییان و لێ ھیچ تشتەك لدەف من ڤەنەبوو، سەرەرای تەلەفونا من بخوە ئەنترنێت یا دناڤدا ھەی و دمالێدا ژیدا مە وایفێ ھەی، یان كو دوو ژێدەرێن ئەنترێنتێ من یێن ھەین. لێ ئەو ئالوزییا ژ نەبوونا ھێلێ، تێرا وێ چەندێ ھەبوو من نە ئارام بكەت و شووینا ل دەستپێكێ بچم دەست و چاڤێن خوە و ددانێن خوە فرچە بكەم، ئەز ل ھێلا وایفی گەریام، كا كارەب دچیتێ یان نە! ئەز ل رۆژان زڤریم، كا بەشدارییا وێ یا ھەیڤانە بدوماھی ھاتیە یان نە! دڤان چركەیاندا چەندین ھزران خوە ل سەرێ مندان، پا ئەگەر ئەنترنێت ب ئێكجاری ھاتە برین، دێ چ رویدەت؟ ئەز ناچمە سەر وان تشتێن ب ئەنترنێتێ ڤەگرێدای، ژ جورێ پەیوەندییان و ئەرشیفكرنا وێنەیاان، فرێكرنا مەسجان، زانینا دەنگ و باسان، خەزنكرنا پێزانینێن رێڤەبەری و سازییان و ئاسانكاریێن برێكا وێ رێكخستن و ئاسانكاری ئێخستیە ھەمی تشتەكی وووووو لیستە یا درێژە، تا وی راددەی ئەنترنێت یا بویە بەشەك ژ ژیانا مە ھەمییان و ئەم نەشێین ئێك مەتر ژی خوە ژ موبایلا خوە دوور بگرین، كو ئەو مە ب جیھانا ژ دەرڤە ڤە گرێددەت.

خرەخر (كورتە چیرۆك)

د ناڤەراستا ژیێ خوەدا بوو، یان چەند سالەكا كێمتر یان زێدەتر. ئەڤە گوتنێن ھەڤژینا وی بوون، دەما پولیسان ل بەر دەری پرسیارا سالوخەتێن ھەڤژینێ وێ ژێكرین و ھێشتا ئەوی بریار نەدایە، ئایا جارەكا دی بزڤریتە باوەشا وێڤە و شەڤا خوە دگەل دەرباز بكەت یان نە. ئەڤە ددەمەكیدا بوو، خرەخرا وێ، تێرا وێ چەندێ ھەبوو ژ مالێ دەركەڤیت و ھەر جھەكێ بیت، بتنێ بێدەنگی لێ ھەبیت.

ل جاددێ دەنگێ گزوزێ ترومبێلان، ھەر چ قەرەبالغیەكا لڤی باژێری ھەی، لڤێ جاددێ یێن خرڤەبووین و دەھـ قاتی ژ خرەخرا ھەڤژینا وی خرابتر.. خوە سمێ سەعدێ ژی، ئەڤێ ب گولتەی ھەر رۆژ وەكی بانگێ ئێڤاریان، پێ خوە د خراندە بەر ڤی كەربلۆكی و ل سەر دروینشتە خارێ، ڤێ سپێدەھیێ جوداتر ژ رۆژێن بەری وێ، دڤیا ب ئاخفتنێ و پربێژییا خوە، تولێن پێ خوە یێ ژ كاركەفتی، ب ئەزمانێ خوە بەدەلڤەكەت. ھەر ترومبێلا دبەر ویرا دبوری، دەنگێ ھورێنێن وان، جرف ڤێ دئێخستن! ب سەد قەدی و بەلا خوە ژ حەشامەتا ڤان مرۆڤان دویركر و ل بێدەنگترین تاخێ باژێری، چاڤێن وی ب كێلیێن مرییا كەفتن.

بەری وێ تابلۆیا ھەلاویستی یا ل سەر نڤیسی (گورستانا شاخكێ) بخوینیت، چاڤێن وی كچەك دنیڤا ژیێ ویدا بۆ خوە راكێشان و یا لھنداڤ گورەكی.. دئێكەم دیمەندا، دێ ھزركەی د شەڤا بیكینیا وێدا، مرنێ ھەڤژینێ وێ یێ تێر نەدیتی یێ ژێ ستاندی. دیمەنێ ڤێ كچا ھێشتا خەملا بیكینیێ لبەر و لڤێ سپێدەھیێ و لڤی تاخێ بێدەنگ، ھزرا رەڤینێ ژ خرەخرا ھەڤژینا وی و گزوزێن ترومبێلان و قەرەبالغیا باژێری و پربێژیا ئەڤرۆیا سمێ سەعدێ و ھورێنێن ترومبێلان، ھەمی ژ بیرێ برن.

ئایا باب كییە؟؟؟

 وەرگێران. ع، بامەرنی

ئەڤ پرسیارە ژ كومەكا قوتابیێن ماستەرێ ل ئێك ژ زانكویا ھاتەكرنێ، ئایا باب كییە؟ بەرسڤ ژی گەلەك د كلاسیك بوون و دجوان بوون، بتنێ ئێك تێنەبیت سەرنجا ماموستایی راكێشایی و روندك كەفتینە چاڤان.
قوتابی ھوسا نڤیسی بوو..
باب.. د زارۆكینییا خوەدا دێ پێلاڤا وی كەیە پێ خوە و ژبەركو پێن تە د بچیكن، دێ ھەلنگڤی و نەشێی پێ پرێڤەبچی، دێ بەرچاڤكێن وی كەیێ، دێ ھەست ب مەزناھیێ كەی، دێ كراسێ(قەمیسێ) وی ل بەر خوە كەی، دێ خوە جوان بینی و كەس ژتە مەزنتر نینە..
ھەر تشتێ بھێتە سەر ھزرا تە و چەند یێ بێ رامان ژی بیت، دێ ژتە وەرگریت و نا بێژیتە تە نەخێر و دێ بۆ تە ئینیت.. دێ ھێتە مالێ و تە كێشیتە بەرسینگا خوە و ب كەنیڤە تە ھەمێز كەت، بێی كو تو بزانی وی رۆژا خوە چاوان دەرباز كرییە، وێ رۆژێ چەند ماندی بوویە و چەند ئازار ل سەر كاری كێشاینە.
ئەڤرو ژی د مەزناھییا خوەدا..

ئومێدا من ھەمی ئەو بوو، بابێ من تێر خارنێ بخوت!

 عبدالرحمن بامەرنی

ئەز دێ ڤێ گوتارێ نڤیسم ژبەركو ئەڤە ھەیڤا رەمەزانێ ھات، ھەیڤا رەمەزانێ ژی ئەم ب ھەیڤا خێران ناس دكەین. د رەمەزانێ دا ئەم ژ بانگێ سپێدێ زكێ خوە دھێلینە برسی تا بانگێ مەغرەب، لێ مە چ جارەكێ پرسیار ژخوە كریە، ئایا بوچی ئەڤ زك برسیكرنە؟ مانە مەبەست ژ رەمەزانێ، دا ئەم ھەست ب كەسێن ھەژار، كەسێن برسی بكەین.
بەری زێدەتر بناڤ گوتارا خوەڤە بچم، ئەز دێ ڤێ سەرھاتیێ ڤەگێرم، ھوسا من خاندبوو، ل قوتابخانەكا ناوەندی یا كچان، قوتابیان د بێھنڤەدانا دناڤبەرا واناندا خارنێن خوە رێزدكرن و پێكڤە دخارن، كچەكا گەلەك ھەژار ھەبوو، ھەڤالەكا وێ ھەست پێكر و گوتێ تو ژی خارنا خوە بینە ناڤ یا مە و ھوسان دێ خارن تێكەلی ئێك بن و كەس نزانیت چ خارن یا كێیە و ھوسان دگەل مەدا دما و كەسێ نەدزانی كێ چ خارن دگەل خوە ئینایە. ئەڤێ چەندێ ڤەكێشا تا مە خواندنا ناوەندی بدووماھی ئینای و وی دەمی بابێ وێ چوو بەردلوڤانیا خودێ، بەرە بەرە حالێ وێ خوشتر لێھات، جل و بەرگێن وێ نویتر و روویێ وێ گەشتر، مرۆڤی ھەست دكر حالێ مالا وان خوشتر یێ لێھاتی، من وەسا ھزركر، ژێدەرەكێ پارەی یێ بۆ وان ژ جھەكی دھێت، من خوە گەھاندێ و من ژێ پرسی، نھێنییا ڤێ گوھورینێ چییە؟

تەحل و شرین خەلەكا ئێكێ!!

 عبدالرحمن بامەرنی

من د ئەڤ شەڤەدا خەلەكا ئێكێ ژ داراما (تەحل و شرین)دیت، ل دەستپێكێ دەستخوشیێ ل بەرھەمھێنەرێن درامایێ دكەم و رولێ وان یێ جوان، ھەر ژ نڤیسینێ و ئەكتەران بگرە و تا دگەھیتە دەرھێنەری، تشتێ بۆ من ژڤێ خەلەكێ خوش، ئەو راستینە یێن ئەز گەلەك جاران دنڤیسینێن خوەدا ژێ بەحس دكەم، كێشا مە ل ھەرێما كوردستانێ ھند گەندەلی و دزی نینە، ھندی مە چاڤدێری نینە.
دا پیچەكێ بەحسا ڤێ خەلەكێ بكەم، گەنجەك خودان ھەڤژینە و ھزرێن جوان یێن ھەین، ل كارەكی دگەریت و ھزرا وی ڤەكرنا پەرتووكخانەكێ یە، كو خەلكەكێ خواندەڤا پەیدا بكەت، ل جھەكێ پشتەڤانیا پرۆژان دھێتە كرنێ و چەند پارە بۆ دھێنە مەزاختن، لێ ژ گایی گوھی نیشان ددەن، رێك دێ بێژی ئەڤە كوردن و كومەلگەھێ كوردی و حكومەتا كوردییە، ل دووماھیێ و پشتی دزانن ئەو پارە دروست نەھاتیە بكارئینان، پولیسان فرێدكەنێ و زیندان دكەن،

خیشك!!!

 و. ئا. بامەرنێ

گوت: ئەز و برایێ خوە ل سەر تشتەكێ ب شەرچووین، ئەڤە تشتەكێ ئاساییە ژی د مالێدا خیشك و برا ب شەر بچن. من گەف لێكرن و من گوتێ دێ بۆ تە بێژمە بابووی! دەما بابێ من ھاتی، ئەز ژ ئاخفتنا خوە لێڤە بووم و من بۆ نەگوتێ، لێ دەیكا من ب شەرچوونا مە بۆ وی گوت.
من دیت بابێ من ھاتە دژوورڤە و گوتە برایێ من: تە بوچی شەرێ خیشكا خوە كریە؟
برایێ من گوتێ: ئەوێ بەری دەستپێكر!!
بابێ من گوتێ: ئەڤە تو چ دبێژی، ما تو یێ دینی!! تو یێ دبێژی وێ دەستپێكر، ئەرێ راست تە وەگوت!! دەستێ وی گرت و راكێشا دەرڤەی ژووری و گوتێ: ئەڤ مالە، مەملەكەتا وێیە، ئەگەر د مەملەكەتا خوەدا ھاتە پاشڤەبرن، پا دێ ل كیرێ رێز لێھێتە گرتنێ!!
پشتی من تو پشتەڤانێ وێی، تو گوپالێ ددەستێ وێدای، ئەگەر تە شكاند، پا دێ قەستا كێ كەت!!

وە گوهـ ل سترانا (عەلو و فاتمێ) بوویە؟!

 عبدالرحمن بامەرنی

عەلو فاتمێ چیرۆكا راستەقینەیا دوو عاشقانە، دوتمام و پسمامێن ئێكن و وەك نەریتەكێ كوردەواری، كچەكا نە شویكریا مەزن د مالەكێدا هەبایە و وێ پسمامەك هەبایە، گەنجان خوە ژێ ددانە پاش و دزانین، ئەو كچ دێ بۆ پسمامێ وێ بیت و هوسان، ئەگەر ئێكی كچەك بۆ كورێ خوە دیتبایە و ڤیابا بخوازیت، ئێكەم تشت دا پرسیار كەت، كا كەسەك درێكێ دا هەیە یان نە! مەبەست كا پسمامەك هەیە یان نە. عەلو فاتمێ ژی ئێك ژڤان جورە چیرۆكانە و هێژ دەیكێن وان دوو گیان، هەردوو برا دبێژنە ئێك، ئەگەر خودێ كور دا ئێك ژمە و یێ دی كچ، دێ بۆ ئێك بن و چیرۆكێ بەردەوامی هەیە.
مەبەستا من ب ئینانا ناڤێ ڤێ چیرۆكە سترانێ، ئەز دوو تشتان بینمە زمان، ئێك مە كەلتورەكێ گەلەك زەنگینێ چیرۆكێن عەشقێ یێ هەی، ئەڤە ژی رەسانەتییا مللەتێ مە دیار دكەت، پرانیا وان ژی دەنگبێژان كرینە ستران و وەك ستران ئەم شانازیێ پێببەین و ب ساخكرنا كەلتورێ سترانا خوە یا رەسەن، ئەم دشێین ڤی كەلتورێ بۆ نفشێ نوی ژی شور بكەین و ڤەگوهێزین و ئەو ب شانازیڤە ل مێژوویا خوە بنێرن.

ژ دەستكەفتێن سەرھلدانێ (ئەم بووینە قەرەچ؟!!)

 عبدالرحن بامەرنی

ل دەستپێكێ دگەل رێزگرتنێن من بۆ ھەمی (قەرەچان)، پەیڤا قەرەچ وەك ناسنامە، وەكو كوچەراتی من یا ب كارئینای، كو خوجھێن چ دەڤەرا نەبن وەك ئاخ، وەك نمونەیا عەشیرەتێن مە كو دەڤەرێن وان دیارن. بوچی من گوت قەرەچ؟ راستی ئێكی گوتە من تو قەرەچی و ئەڤە چەند ھەیڤە ئەز ھزرا خوە دكەم، ئایا قەرچیبوون پرۆسەیە، دەستكەفتە و لێ ل دووماھیێ بۆ من دیاربوو، ئەگەر تو عەشیر بی، دێ تە بار د پوستێن حكومی دا ھەبیت، دێ تە پارێ كوچكێ ھەبیت، دێ تە كاندید بۆ پوستێن پەرلەمانی، وەزاری، رێڤەبەرێن گشتی وووو یا ژ ھەمیێ گرنگتر، دێ یاسایێ ژی بەزینی و ژ خوە ئەگەر تو ب سەر حزبا دەستھەلاتدارڤەبی، پیچەكێ مەلاقیێ و تێكڤەدانێ ژی بزانی و یانكو تو ھاولاتیێ دەرەجە ئێكی و دێ شێی بیە رێڤەبەر، شێی بیە بەرپرسێ بەشی، شێی بیە بەرپرسێ ھوبێ و ب كورتی دێ كارێن تە فیتلانی فیت برێڤەچن.

ھەشتێ ئادارێ و بەرپرسیاركرنا ژنا كورد

 عبدالرحمن بامەرنی

ھەشتێ ئادارێ ب مەبەستا رۆژا جیھانیا ژنان و بەرپرسیاركرن، ب مەبەستا رەخنەگرتن ل ژنان. نڤیسینا من ژبۆ ئازراندنا ڤی بابەتی و دڤێ سالرۆژێدا، بتنێ ئەم پێداچوونەكێ ل سەر وان بەربەستان بكەین، یێن دبنە ئەگەر، كو ژن دھەمی جومگەیێن رێڤەبرنێ، بەشداریكرنێ، دەرێخستنا شیانان و خوە ئینانە پێشدا، یا چالاك نەبیت!
ب باوەرا مە، ژنەكا چالاك دشێت ببیتە كاراكتەرەكا گرنگ د خێزانێدا، د خوشگوزەرانیا خێزانێدا، د پەروەردەكرنا زارۆكاندا و ئەگەر ژنان شییان ڤێ ئەركی ب ستو خوەڤە بگرن، كومەلگەھـ ل سەر بنەمایەكێ باش، دنیا بینینەكا باش، دێ شێت خوە دگەل ھەر پێشھات، ھەر گوھورینەكێ و جیھانبینینێ گونجینیت. لێ بەروڤاژیا ڤێ، ئەگەر ژن ل سەر عەقلیەتا ئەڤە ئەركێ زەلامییە بمینیت و بێژیت: زەلامی بڤێت و نەڤێت دێ من ب خودان كەت، زەلامی بڤێت و نەڤێت دێ پێدڤیێن خێزانێ و زارۆكان پەیدا كەت و ئەگەر ژن خوە ئاڤا نەكەت، خوە پێش نەئێخیت، بەردەوامیێ ب خواندنێ نەدەت، بیر ل یەكسانیا خوە دگەل زەلامی نەكەت، د ماف و ئەركاندا! ژن دێ ھەر یا دەف گازندە بیت، دیتنا كومەلگەھی دێ یا نە گوھور بیت، شیانێن ژنان نابن، داھێنانێن وان نابن، سەدان دەرچوویێن زانكویان دێ دخانیڤە مینن، نەشێن دكومەلگەھیدا بەشداریێ بكەن، داھێنانێ بكەن، ئافراندنێ بكەن و بتنێ وەك پرسیار، ئەگەر د ئێك خێزاندا بتنێ زەلام كاری بكەت و دخێزانەكا دیدا زەلام و ژن ھەردوو كاری بكەن، ئایا دێ خوشگوزەرانیا ھەردوو خێزانان وەك ئێك بیت؟ پێنەڤێت بەرسڤ دێ نەخێر بیت.