Xandinek bo şîireka Şukrî Şehbazî

Ebdulrehman Bamern

 Xandinek bo şîira (Ew zelamê.. Berî du deqîqa li îşkê zivirî) ya hozanvan Şukrî Şehbazî
Xweniyasîn yan jî lêgeriyan li xwe. Gelek caran evî babetî serinca min rakêşaye, aya em wek heyî, bes e ku em xwe nas bikin yan jî divêt li xwe yê dirust bigerîn? Pênevêt bo bîrukeyeka bi vî rengî jî, divêt em di naxê kesên dî de şareza bin û her çine be me hevberkirinek hebe, dema em dihên û pênaseyekê dideyne xwe.

پروسا گوهورینێ‌ دشعرەكا (بێدل)ێ‌ دا

پروسا گوهورینا دناڤ دەقێ‌ شعری دا، پروسەیەكە دروست دبیت دەما كردارا داهێنانێ‌ كردارەكا تەندروست بیت و شعر ژ كوراتیا ناخێ‌ مروڤی دەربكەڤیت. ئەڤ كردارا هەنێ‌ ژی زێدەتر پەیدا دبیت دەما هوزانڤان و دەقێ‌ خوە دبنە ئێك جەستە و كارلێكێ‌ دگەل ئێك دوو دكەن. دبیت لڤێرە پسیارەك بهێتە قادێ‌ و بێژین، هەر دەقێ‌ شعری دڤێ‌ پروسەیێ‌ دا دبوریت، ژبەر كو نڤیسینا دەقێ‌ شعری بخوە كردارەكا داهێنانێ‌ یە و داهێنان ژی بێ‌ ئاگەهی پەیدا دبیت و هوزانڤان بخوە داهێنەرێ‌ یان خولقێنەرێ‌ دەقێ‌ خوە یە؟ ئەڤ پسیارا هەنێ‌ ژی ئەو خالە یە یا گەلەك جاران هوزانڤانێن مە ل سەر دهێنە خاپاندن و خوە دبن كەساتیەكا دەستكرد ڤە نیشان ددەن و هینگێ‌ ژی ئەو دەستكردیا هەنێ‌ وەك (روبوتەكی) یە، راستە دێ‌ شێت ب گەلەك كریار و پێرابونان رابیت، دبیت دەقێ‌ جوان و وێنەیێن جوان ژی بینتە زمان، بەلێ‌ دخو بخو دا، دێ‌ تشتەك، داهێنانەك، دەقەك مری بیت و نەشێت كارلێكێ‌ دگەل سوز و هەست و نەستان بكەت و نەست ژی ب رامانا سوز و هزر و بیر و خەیال. هەر چەندە دبیت ئەڤ خالا هەنێ‌ لدەڤ گەلەك هوزانڤانان هەبیت و گەلەك ژی ڤێ‌ هەڤكێشەیێ‌ ژ دەست ددەن، دەما زێدە دەستكاریێ‌ دوێنەیێن خوە دا دكەن یان ژی بێی ئەو هەست بكەن، ماسكەكی ل بەر چاڤێن خوە ددانن و ڤێ‌ روحیەتا ئەم ژێ‌ دبێژین، دناڤ دەقێن خودا دمرینن یان ژی موركەكا لاوازیێ‌ پێڤە دهێلن.

هایكویێن شەمال ئاكرەی

عبدالرحمن بامەرنی
دەما ئەم بەحسێ‌ شعرێن هایكو دكەین ئێكسەر ئەم بەرەڤ هوزانڤان (شەمال ئاكرەی) ڤە دچین، هەر چەندە هندەك هوزانڤانێن دی نمونێن نڤیسینا هایكویێ‌ ل دەڤەرا مە هەنە، لێ‌ ئەز باوەردكەم ڤی هوزانڤانی زێدەتر شیایە دڤی جورێ‌ نڤیسینێ‌ دا خوە بینتە پێش. ژ تایبەتمەندیێن وێ‌ ژی، شعرا هایكو زوی كارلێكرنێ‌ ل هەستێ‌ خاندەڤای دكەت، بكورتیا خوە و پێش كێشكرنا وێنەیەكێ‌ بلەز و ژ نشكەكێ‌ ڤە، زمانەكێ‌ سادە و تژی، وێنەیەكێ‌ روهن و بێ‌ گرە و مژەوی، خالا ژ هەمیێ‌ ژی سەرنج راكێشتر ئەوە، ئەڤ جورە شعرە وەك تشتەكێ‌ زیندی، روحانی، ژ ناخێ‌ هوزانڤانی ئێكسەر بو هەستێن خاندەڤای دهێتە ڤەگوهاستن و ژبەر كو نڤیسینا ڤێ‌ جورێ‌ شعرێ‌ ژ (3 ـ4) رێزان نابوریت، خاندەڤا خوشی و تامەكا بلەز ژێ‌ وەردگریت. ئەگەر چەند هایكویەكا ژ (سیتافكێن دوهی و ئەڤرو) ژ پەرتوكا (هایكو ـ هەلبەست) یا هوزانڤانی وەربگرین، د هایكویا (خەیال) دا دبێژیت:
(خەیالا من نەڤێت... ژ بیرهاتنێن تە بزڤریت... لەوڕا ئەز چ جار نە لڤێرێ‌ مە). ئەگەر وەك وێنە ل سەر ڤێ‌ هایكویێ‌ راوەستین و سەحكەینە هونەرێ‌ شعری یێ‌ پێ‌ هاتیە نڤیسین. هوزانڤانی خەیال ئینایە بو عەشق بونا خوە، بو تشتەكی دناڤبەرا وان هەردویان دا رویدا بیت، لڤێرە خەیال مەسجەكا بلەز و ئارمانج بەرە. ب نڤیسینا ڤێ‌ هایكویێ‌، هوزانڤانی رێكا خوە كورت ڤەبریە و شیایە زوی تشتەكی بكەتە ددەستێ‌ خاندەڤایێ‌ خوە دا، یێ‌ دبێژیت من یا خوە دایە دەست خەیالێ‌ و ئەو گاڤەك بو و رویدانەك بو و من نەڤێت ژێ‌ بزڤرم. لڤێرە پێدڤی چ شروڤەكرنان نابیت و خاندەڤایێ‌ وی ژی ناوەستیت و ئەو ژی دشێت خەیالێن خوە تێكەلی بیرهاتنێن خوە بكەت، كو هەر ئێك ژ مە هندەك ژ قولاچكان هەنە و خەیالا مە حەز دكەت، هندەكێ‌ لێ‌ بمینیت.

ئەو تشتێن (عارف حیتۆ)ی مژویل دكەن!

عبدالرحمن بامەرنی
كەساتیا مروڤی و ئەو ژینگەها مروڤ دناڤ دا مەزن بوی و پەروەردە دبیت، رەنگڤەدانا خوە ل سەر شاكارێن داهێنانێ‌ هەنە و ئەڤ رەنگڤەدانا هەنێ‌ ژی چ كێم و چ زێدە، كاریگەریێ‌ دكەتە سەر هەلبژارتن و دەست نیشانكرنا بابەتێن هوزانڤانی و ژێدەرێ‌ دەستەواژەیێن هوزانڤانی ژی هەمی ژ ژینگەهـ و سروشتێ‌ وێ‌ ژینگەهێ‌ دهێنە وەرگرتن، چ دەستەواژەیێن سیاسی بن یان كومەلایەتی یان ژی ئابوری و پیشەسازی و بتایبەت گرێدانا هزرا هوزانڤانی ب ئاخێ‌ و زمان و سەروەریا وێ‌ ژینگەهێ‌ ڤە. (گاتسون باشیلا) دڤی دەربارەی دا دبێژیت: (جهـ كاریگەریەكا مەزن دكەتە سەر ئەدیبی و دبیتە ئیلهام و ژێدەرەكێ‌ سەرەكی بو بەرهەمێن وان).
ژڤی روانگەی ژی دێ‌ هەولدەین چەند نمونێن گرێدای بابەتێ‌ خو د شعرێن هوزانڤان عارف حیتۆی دا، (سترانێن پەلا) بەرگێ‌ دوێ‌ ژ پەرتوكا وی یا كوبەرهەمێن وی یێن شعری، بو ڤێ‌ نڤیسینا خوە یا كورت وەربگرین. بزانین هوزانڤان چاوان كارلێكرنێ‌ دگەل دەوروبەرێن خوە دكەت. هەر چەندە فەرهەنگا مەعریفی یا دكتور (عارف حیتۆ)ی و ئەزمونا وی یا شعری گەلەك یا زەنگین و بەرفرەهـ بویە و بیاڤێ‌ نڤیسینا مە ژی دگەل خوە دا بەرفرەهتر لێدكەت كو ئەم ئازادانە دڤێ‌ ئەزمونێ‌ دا گەشتەیێ‌ بكەین و ئەو هەمی تشتێن هوزانڤان پێ‌ د بازنەیێ‌ داهێنانێ‌ و نڤیسینا شعرێ‌ دا مژوول كرین، هەمان مژویلیێ‌ بدەتە مە ژی و ئەم دگەل وی ببینە ئێك بیرورا و ئەمێن خاندەڤا هەست بكەین، هوزانڤان یێ‌ ل سەر زارێ‌ مە شعرێن خوە دڤەهینیت.
دخاندنا من دا بو ڤێ‌ پەرتوكێ‌ و ژ خواندنا من یا بەردەوام ژی بو شعرێن ڤی هوزانڤانی، من گەلەك عشقا وی بو ئاخێ‌ دیت، پێشمەرگەی، وەلاتی، خوینێ‌ و هەمی تشتێن ناسناما وی ب وەلاتەكی ڤە گرێددەن كو مروڤ هەست بكەت ئەڤ وەلاتە دڤێت بهێتە ئاڤاكرن و كراسەكێ‌ ژ هەژی، ل بەر بهێتە كرن. هەر چەندە گەلەك دەرگەهـ هەبون و هوزانڤانی گرتە وێنەیێن شعری یێن جوان یێن ئەڤینێ‌ و حەژێكرن بو رەگەزێ‌ مێ‌ هەبون، لێ‌ گرێدانەك دڤی دەربارەی ژی دا هەبویە دناڤبەرا هەردوویاندا و هەمی ل دوور ئێك بازنە زڤراندینە، ئەو ژی بازنەیێ‌ عشقا وی بو ڤێ‌ ئاخێ‌ و سەروەری و دەولەتبونێ‌. هوزانڤانی بو دەبرینێن خوە و ڤێ‌ عەشقبونێ‌، پەنا بەر ب گەلەك تەكنیكان ڤە بریە و دەقێن خویێن شعری ل سەر نڤیساندینە، دنمونەكێ‌ دا دبێژت:
(ل ڤی وەلاتی... من عەرد نەڤێت... ل سەر ناڤێ‌ من تاپو بیت!... گیانێ‌ من ل هنداڤی هەلۆ بیت... چونكو ئەز مولكێ‌ عەردیمە...).

خاندنه‌ك بو شعرا (ئه‌و زه‌لامێ.. به‌رى دوو ده‌قیقا ل ئیشكێ زڤرى) یا هوزانڤان شوكرى شه‌هباز

عبدالرحمن بامه‌رنى

خو نیاسین یان ژى لێگه‌ریان ل خوه‌. گه‌له‌ك جاران ئه‌ڤى بابه‌تى سه‌رنجا من راكێشایه‌، ئایا ئه‌م وه‌ك هه‌ى، به‌سه‌ كو ئه‌م خوه‌ ناس بكه‌ین یان ژى دڤێت ل خوه‌ یێ دروست بگه‌رین؟ پێنه‌ڤێت بو بیروكه‌یه‌كا بڤى ره‌نگى ژى، دڤێت ئه‌م د ناخێ كه‌سێن دى دا شاره‌زا بین و هه‌ر چنه‌بیت مه‌ هه‌ڤبه‌ركرنه‌ك هه‌بیت، ده‌ما ئه‌م دهێین و پێناسه‌یه‌كێ د ده‌ینه‌ خو.
تو یێ هه‌ى یان كو ئه‌و ژى یێ هه‌ى و لڤێره‌ و دا كو بشێى د وى بگه‌هى، دڤێت به‌رى بزانى تو كى و ته‌ چ دڤێت و ته‌ دڤێت چ بێژى! هه‌ر چه‌نده‌ ئه‌ڤ بابه‌ته‌ دێ مه‌ به‌ره‌ڤ هزره‌كا فه‌لسه‌فى یا دویر و درێژ ڤه‌ به‌ت و چ گرێداى بابه‌تێ مه‌ ژى نابیت، بویه‌ بتنێ دێ وى لایه‌نى بنكێشك كه‌ین كو د شیان دا بیت بكه‌ینه‌ د خزمه‌تا بابه‌تێ خوه‌ دا، كو دێ بابه‌تێ مه‌ زێده‌تر خاندنه‌ك شلوڤه‌كارى بیت، بو شعره‌كا هوزانڤان (شوكرى شه‌هباز)، بناڤێ (ئه‌و زه‌لامێ.. به‌رى دوو ده‌قیقا ل ئیشكێ زڤرى)، كو ئێك ژوان شعرانه‌، د دیوانا وى یا بناڤێ (كه‌ڤاله‌كێ رویس) دا، ل سالا 2005 ێ ل چاپخانا هاوار ل دهوكێ هاتیه‌ بلاڤكرن.
هه‌ر ژ ده‌ستپێكا شعرێ، هوزانڤانى وه‌ك پێشه‌كیه‌ك زوم دایه‌ سه‌ر دیمه‌نه‌كى كو ب مه‌ره‌م ڤیایه‌ چیروكه‌كێ ژێ دروست بكه‌ت، هه‌ر وه‌كو دبێژیت: وێسكى و دویكێلا جگارا و له‌شێ رویسێ ڤێ ژنكا هه‌...

پەنجەرا من روی ل پەنجەرا مالا وە یە!

عبدالرحمن بامەرنی
دێ‌ شێی بێژیە من،
پەنجەرا مالا وە روی ل پەنجەرا مالا مە
 چ رامانا خوە هەیە!
تشتێ‌ ل پشت پەنجەرا مالا وە
وەكی بانگێ‌ (ئێڤاریان) من هەمی ژێ‌ ژ بەرن
ل بەرامبەری پەنجەرا مالا وە
ئەزێ‌ ل هەمی تشتان بەرزەبویم و
ئەزێ‌ هەمی تشتێن خوە دپشت پەنجەرا مالا وە را دبینم
یاریكێن من ب دەستێن خوە بو تە چێكرین
بیكێن پاتەی
خو سیتافكا تە ژی

غاندیێ‌ كولەوار و زیندیكرنا دەقی

عبدالرحمن بامەرنی
رەشنڤیسەك ل گورستانێ‌، ناڤێ‌ شعرەكا هوزانڤان (غاندیێ‌ كولەوار)ە د روژناما وار ژمارە (691) دا بلاڤ بویە، د خاندنا من یا ئێكێ‌ و دوێ‌ ژی دا بو ڤێ‌ شعرێ‌، بیرا من ل (وێنەگران) دئینیت، ئەڤێن بێهنا وان ب كێشانا وێنەكی و دوا و سیا نەهێت، بتایبەتی ئەگەر هلكەفتەك بو رێك بكەڤیت یان بەرپرسەك یان هونەرمەندەك بكەڤیتە بەر چاڤكێ‌ كامیرا وان و نە بتنێ‌ ل ئینانا كوژیێ‌ دروستێ‌ وێنەی دگەرن، بەلێ‌ سنعەتكارییا وان دگرتنا وێنەیان دا ئەوە كو ل كێشانا وی رەنگێ‌ وێنەی بگەرن كو زیندیبون تێدا هەبیت، ژ هەمی وان وێنەیێن وی كێشاین، بتنێ‌ دێ‌ وان لدەف خوە بەرچاڤ كەت یێن زێدەتر زیندیبون پێڤە دیار و وێنەگرتن و داهێنانا وێنەگری، بەروڤاژی یا شاعری یە، شاعر داهێنانێ‌ دكەت و سنعەتكاریێ‌ د وێ‌ داهێنانێ‌ دا دكەت یان كو شاعر خولقێنەرێ‌ وێنەیێن خوە یە و حەز دكەت رحێ‌ پێ‌ ب بەخشیت و وێنەگر حەز دكەت ئەو وێنێ‌ ئەو دكێشیت، رح بخوە تێدا هەبیت و ئەو سنعەتكاریێ‌ تێدا نەكەت.

شوكری ئیسماعیل و پروسا داهێنانێ‌

عبدالرحمن بامەرنی
پروسا داهێنانێ‌، گرێدای بەرفرەهیا قەبارێ‌ خەیالێ‌ یە لدەف هەر كەسەكی و خواندنا وی كەسی بو وان هەمی ئالوزی و هەر تشتەكێ‌ بیركرنا وی مژویل دكەت. بەرفرەهیا قەبارەیێ‌ خەیالێ‌ ژی، هەمان قەبارەیێ‌ ڤەدیتن و دوبارە هزرتێكرن و تەوزیفكرن و دروستكرنا وان هەمی تشتانە، یێن عەقلێ‌ مروڤی پێڤە مژویل دبن و ئەو تشتێن دبنە ئالوزی ل بەرامبەر بیركرن و ڤەدیتن و هەمی تێهزرینێن وی، لڤێرە عەقل سكەیێ‌ خوە یێ‌ دروست دگریتە بەر و هندەك ژ ڤێ‌  چەندێ‌ ژی، برێكا خەیالێ‌  ژ ناڤ ئێك دهێتە ڤاڤێرتن و ژڤی روانگەی ژی، كێشەیا دناڤبەرا زمانی و دەربرینێ‌ دا سەهلددەت. دا بزانین پێگەیێ‌ خەیالێ‌ دناڤبەرا كێشەیا زمانی و دەربرینێ‌ دا هوزانڤانی چەند دراوەستینیت، دێ‌ دەقەكێ‌ هوزانڤان (شوكری ئیسماعیل) بناڤێ‌ (زێمارەك لبن سیبەرا دار بەرویەكێ‌) وەرگرین:
دلێ‌ من و چاڤێن دلبەرێ‌
دناڤا ئێك نامەدا بوون
پیرەمێرەكی نامە ڤەكر و خواند
دگەل خواندنێ‌، دلێ‌ وی ژی شكەست

ماسكێن شاعرا و (سەبری نهێلی)، نمونە!

عبدالرحمن بامەرنی
دنڤیسنینا هەر شعرەكێ‌ دا، ئەم هەولددەین بابەتەكی بكێشینە بەرسینگا خوە و تێكەلی خەیالا خوە یا شعری بكەین و ب (سنعەتكاریا خوە، ئەزمونا خوە یا شعری، فەرهەنگا زمانی، رەوانبێژی و تەكنیكێن دەربرینێ‌)، یاریان ب پەیڤان بكەین و وێنەیێن نوی بێخینە بەر چاڤكێ‌ كامیرا خوە و كراسەكی بكەینە بەر وان وێنەیان، كو ل دوماهیێ‌ ئاڤاهیێ‌ شعرەكێ‌ ژێ‌ دروست بیتن و ئەو شعرا هەنێ‌ دچاڤێن خاندەڤایی دا، دسەرنج راكێش بن و خاندەڤا دبەرامبەر دا، هەست بكەت ئەو بەشەكە ژڤێ‌ شعرا نڤیسایی.
دێ‌ ڤێ‌ نڤیسینێ‌ ژی تەرخان كەم بو ئەو تشتێن سەرنجا هەر ئێك ژ مە رادكێشن یان ئەو تشتێن مروڤ حەز دكەت زێدەتر ژ تشتێن دی دگەل خوە بینتە زمان، مەرەما من ژی زێدەتر د هەیەجانا خوە دا، شاعری دڤێت خاندەڤایێ‌ خوە بەرەڤ چ سەمت و چ ئاراستە ڤە ببەت؟ ئایا ئەو تشتێن هەنێ‌ هەر ئەون یێن دناخێ‌ مروڤی دا و مروڤ حەزدكەت خەلكی ژی بەشداری بكەت و زێدەتر وەك پەیامەك بگەهینتە مروڤایەتیێ‌ یان ژی ئەو رەنگڤەدانا هەنێ‌ ماسكەكن و نە رویێ‌ راستەقینەیێ‌ ناخێ‌ مروڤی یە و بتنێ‌ داكو، رویەكێ‌ ڤەكری و خوش بدەتە خەلكی و پێناسەكێ‌ دپشت را، وەك پاداشت بخو وەرگریت.

تەوزیفكرنا جوانیێ‌ د شعرەكا (حەسەن فەتاح) دا

تەوزیفكرنا جوانیێ‌ د شعرەكا (حەسەن فەتاح) دا
عبدالرحمن بامەرنی
جوانی سالوخەتەكە یان دیتنەكە مروڤ بریارا جوانیێ‌ بو ددەت و نە هەر تشتێ‌ ب بەرچاڤێن مروڤی بكەڤیت یێ‌ جانە، (كانت) دبێژیت: (جوانی ئەو تشتە یێ‌ مروڤان كەیف خوش دكەت و زەوقا مروڤی پێ‌ ڤەدبیت)، نڤیسەر و رەخنەگر (ئەمین عەبدولقادر) دبێژیت: (جوانی بیرەك نینە كو ژ دەرڤەی كارێ‌ هونەری، هەبونا خوە هەبیت). ژ ڤی روانگەی ژی، رائێخستنا وێنەیێن شعرێ‌ دناڤ قالبێ‌ دەقی دا، دەما هوزانڤان ئاڤاهیێ‌ قالبێ‌ شعرا خوە ل سەر د نژنینت، پێنگاڤەكە بەرەڤ ژیانەكا دی و خولقاندنا كەش و هەوایەكی، كو تێدا ژیان برەنگەكی بهێتە دیتن، رەنگەك بیت هەمی هەستێن مروڤی تێدا ب ئاگەهـ بكەڤن و هوزانڤان رحێ‌ ب دەقێ‌ خوە یێ‌ شعری د پەخشیت و بتایبەتی ئەو هوزانڤانێن شیان هەبن، دگەل وێنەیێن شعرێن خوە ببنە ئێك رح و ئێك گیان، ژبەركو رح تشتەكێ‌ روحانی یە، دشێت كارلێكرنێ‌ د هەستێن كەسێن دی دا بكەت، شاعر ژی د بزاڤێن بەردەوام دایە كو سنعەتكاریەكا جوان بەرهەم بینیت تا وی راددەی هەست بكەت، جوانیا وێنەیێن شعرا وی دێ‌ بدلێ‌ پترترین كەس بن و پترترین كەس دێ‌ بریارا جوانیێ‌ ژ بو دەن.

زمانێ‌ قەلەمی هەر جارێ‌ و دەقەكێ‌ شعری

عبدالرحمن بامەرنی
زمانێ‌ قەلەمی، دێ‌ ناڤێ‌ وێ‌ گوشەیێ‌ بیت كو حەفتیێ‌ جارەكێ‌ دڤی بەرپەری دا، هەر جار ل سەر (دەقەكێ‌ ئیبداعی) راوەستین و بزانین ئەو تشتێن زمان نەشیایی دەربرینێ‌ ژێبكەت، قەلەم چاوان شیایە وەرگێریتە بەرچاڤ و هەر پێنج هەستێن مروڤی بەشداریێ‌ تێدا بكەن و تێبگەهن. دڤێ‌ گوشێ‌ دا زێدەتر دێ‌ ل وان نڤیسینان ژی ڤەگەرین یێن مروڤ هەست دكەت مەندبونەك یا هاتیە دەرێژكرن، دیمەنێن نوی یێن هاتینە ئاشكەرا كرن و خولقاندن، ل هەمی وان تشتێن بەهرەمەند هەست دكەت كو ئەو جیهانا وی یا تایبەتە و ئەو دبینیت، ئەو ئێكەم كەسە پێن وی دچنە سەر هشكاتیا وێ‌ و دیسان بزانین، ئەو چ تشتن نڤیسەرێن مە پێڤە مژول دبن و ئەوی ژ نڤیسینا خوە دڤێت چ پەیام بگەهینیت! نڤیسەر ژی زێدەتر مەرەما من پێ‌، ئەڤ كەسێن شعرێ‌ د نڤیسن، بزانین ئەو دەقێن خوە یێن ئیبداعی ژ بو چ دنڤیسن، ئەوا ئەو د نڤیسن شیاینە مە یێن خاندەڤا تا چ راددە ب وێ‌ نڤیسینێ‌ ڤە گرێدەن، ئایا شیاینە مە نەچار بكەن جارەكێ‌ و دوا و سیان ب وی دەقێ‌ نڤیسی دا بچینە خارێ‌ و دگەل دا ببینە ئێك هەست؟