وێنەكرنا ئازارێن ژنان ب قەلەمێ ژنەكێ.. كۆرتە رۆمانا (پەیڤێن زیندانكری) وەك نموونە

عبدالرحمن بامەرنی

دەما ئەم بەحسێ ئەدەبێ ژنان دكەین، ل دەستپێكێ دڤێت بزانین تشتەكێ ھەیی ژنان ژ زەلامان جودا دكەت و ئەڤ جوداھیێن ھەنێ ب گەلەك شێوەیان ددیارن. لێ ئەم دێ زێدەتر ل سەر لایەنێ (دەروونی و رەفتارێ و دەربرین)ێ راوەستین. ھزركرنا ژنان جودایە ژ ھزكرنا زەلامان، رەفتارێن ژنان جودانە ژ رەفتارێن زەلامان و دەربرینا ژنان ژی جودایە ژ دەربرینا زەلامان و ژڤی روانگەی، ئەم دێ ل سەر ئەدەبێ ژنان راوەستین، وێنەكرنا ئازارێن ژنان ب قەلەمێ ژنەكێ.. و مە كورتە رۆمانا دكتورە نەفیسایێ (پەیڤێن زیندانكری)، بۆ بابەتێ خوە وەك نموونە وەرگرتییە.

كۆرتە رۆمان ڤەگێرانا ئازارێن چەند ژنانە و ئەو ئازارێن ھەنێ ب قەلەمێ ژنەكێ ھاتینە نڤیسین. رەنگە گەلەك نڤیسەران ل سەر ژنان و مافێن ژنان و بەرەڤانیكرن ژ ژنان بابەت نڤیسینە و كارێن ئەدەبی و ھونەری ئەنجامداینە و تێدا ئازارێن وان بەحسكرینە، لێ ئازراندن و بەحسكرنا ڤان ئازاران، گەلەك جودایە ژنەك بھێت و بەحس بكەت ژ زەلامەكی، كو چەند خوە بەردەتە دناڤا كویراتیا ڤان ئازران ژیدا، لێ دێ ھەر ھووردەكاریێن زەلامی لێ دیاركەن. رەنگە ھەر ئەڤ چەندەیە ژی بیت، جوداھیا دناڤبەرا ئەدەبێ ژنان و ئەدەبێ زەلاماندا دروست بكەت.

ئەدەبێ ژنان چ تشتە؟

دەما ئەم بەحسا ئەدەبێ ژنان بكەین، لڤێرە مەبەستا مە ئەو تایبەتمەندینە ئەڤێن ب ژنانڤە گرێدایی، كو زەلام نەشێت دەربرینێ ژێبكەت و رەنگە ئەڤ تێگەھە وی دەمی سەرھلدابیت، دەما نڤیسەرێ زەلام ڤیا بیت وەك ژن ھەلسوكەفتان بكەت، ھەستێن ژنان دەربێخیت، من بەحسا نڤیسینێ و كارێن ئەدەبییە.

ئەدەبێ ژنان ناچیتە د وێ خانێدا كو تێدا ژن بەرەڤانییێ ژ مافێن خوە بكەت. دیسان دەما ئەم دبێژین ئەدەبێ ژنان، مەبەست ژێ ئەو نینە كو ئەم ئەدەبێ ژنان ب (كوتا) ب ناڤ بكەین، وەك ھندەك ھزر دكەن. دەما بەحسا ئەدەبێ ژنان بھێتەكرنێ یان كو دڤێت تایبەتمەندیەك ھەبیت، كو ژن ژی خوە دناڤ نڤیسینێدا ببینیت و یا دروست دەما ئەم بەحسا ئەدەبێ ژنان دكەین، ئەم بەحسا دوو رەگەزێن جودا دكەین، ئەو ژی (نێر و مێ)، راستە ھەردوو مرۆڤن، لێ بەرێخوەدانێن وان، ھەستێن وان، ئازارێن وان و تشتێن وان كەیف خۆش دكەن گەلەك ژ ئێك جوداترن، ئەڤ جوداھیا ھەنێ ژی رەنگە د كۆمەلگەھێن بابسالاریدا زێدەتر دەردكەڤن. ئەز باوەرناكەم زەلامەك بشێت دەربرینێ ژوان ھەستان بكەت، دەما زارۆكەكا كچ یا پێنج سالی د مالێدا بھێتە زیندانكرن یان كەنیا وێ بھێتە قەدەغەكرن یان ئەو سڤكاتی و پاشڤەبرنێن رۆژانە كچ تۆش دبیتێ، ژبەركو كچە. ڤێجا پا تو بۆ ژنەكێ چ دبێژی و چەند چاڤ ل سەر وێ ھەنە و ژیانا وێ چاوان بۆ دھێتە كەركرنێ. بوویە گەلەك جودایە ئەگەر ئەم كارەكێ ئەدەبی ببینین و كارەكتەرێن وێ یێن سەرەكی ھەمی ژن بن و ئەگەر ئەم كارەكێ ئەدەبی ببینین، نڤیسەرا وێ ژن بیت و ب قەلەمێ ژنانە ئەو كارە نڤیسا بیت.

ئێك ژ كەسێن بەرەڤانیێ ژ مافێن ژنان دكەت، ئەو ژی رۆماننڤیس (شیرین ئەبولنەجا)یە، ل سەر ئەدەبێ ژنان ھوسا دبێژیت: "ژبەركو ئەو دیتنەڤەیە یا ژنێ بخوە ل سەر ژنان دامەزراندی، نەك فشارێن دەرەكی ل سەر وێ". دیسان رۆماننڤیسا تورك (ئەلیف شەفەق) د رۆمانا خوە یا ب ناڤێ (شیرێ رەش)دا دبێژیت: "دبیت ئەو پرسیار نەبیت، ئەوا دڤێت بھێتەكرنێ و دبێژیت: بۆچی گەلەك شاعر یان نڤیسەر نینن؟ ((مەبەستا وێ یێن ژن)) و لدویڤ پرسیارا ئەلیفێ، ئەو ژی: چاوان ھندەك ژن شیاینە د جیھانا ئەدەبیدا ب سەركەڤن، سەرەرای گەلەك بەربەستان؟". و ھەر ئەڤەیە ژی پێگەھێ نڤیسەرا ژن دئینتە پێش، دەما (ئەلیف شەفەق) دبێژیت: “ھندەك ژن شیاینە یان كو بتنێ ئەو ژن دشێن بەربەستان نەھێلن یێن وێرەكییێ ددەنە قەلەمێ خوە و ھەستێن ژنان بەرچاڤ دكەن، كو رەنگە زەلامی ئەو ھەستە پێخۆش نەبن و د رەفتارێن خوە نەگەھیت كا زارۆكەكا كچ چ ئێش و ئازاران دبەت، تێنەگەھیت كانێ كچەكا سنێلە چ حەز ھەنە و چەند ئازارێ دگەل دبەت یان ژنەكێ و ژلایێ زەلامێ وێڤە بھێتە پاشگوھـ خستن”. رۆزا حەسەن نڤیسەرەكا سوری یە دبێژیت: "گەلەك ژ كارێن ئەدەبی یێن ب ناڤ دەنگ، ژنان ب ناڤێ زەلامی نڤیسینە، دا كۆمەلگەھـ دژی وان نە ئاخڤیت یان ژ بەھایێ ئەوا وان نڤیسی نەھێتە كێمكرن، ژبەركو ئەو ژنن". ژوان ژنێن ب ناڤێ زەلامی نڤیسین وەك (ئەمانتن ئۆرۆ لۆسیل) كو رۆمانێن خوە ب ناڤێ (جورج ساند) نڤیسینە. دیسان رۆماننڤیسا ئنگلیزی (شارلۆت برۆنتی) خودانا رۆمانا (جین ئاییر) و كارێن خوە ل بن ناڤێ (كیور بیل) بلاڤدكرن و رەنگە گەلەك حالەتێن دی ژی ھەبن و رەنگە نڤیسەرا زنجیرەیا (ھاری بوتر)، كو ژلایێ (ج.ك رۆلنگ) ڤەھاتیە نڤیسین و زنجیرە فلمێن خەیالی فانتازیا ژێ ھاتینە بەرھەمئینان، لێ وێ ناڤەك بۆ خوە دانابوو، كو نە ناڤێ وێ بیت. نڤیسەر و رەخنەگرا مەغربی (لەتیفە بەسیر) پێشنیار دكەت، بەری ئەم چ كارێن ئەدەبی بخوینین، بلا ئەم ناڤێ نڤیسەرێ وێ رەش بكەین و دێ یا ب زەحمەت بیت ئەم بزانین كا نڤیسەر ژنە یان ژی زەلام.

رۆمان ب كۆرتی:

بەری خواندەڤا دەست ب خواندنا ڤێ كۆرتە رۆمانێ بكەت و ئەو چیرۆكێن دناڤدا، نڤیسەر وەك نڤیسەر خوە دیار دكەت و مەبەست ژ نڤیسینا چیرۆك و روودانێن ڤێ كۆرتە رۆمانێ بەرچاڤ دكەت. لێ ئەڤ دەستپێكا ھەنێ بەشەكە ژ كۆرتە رۆمانێ بخوە، نەك وەك ھەر پێشگۆتنەكێ یان دەستپێكەكا نڤیسەر بۆ پەرتووكێن خوە دنڤیسن و دبێژیت: "هەر چەندە ئازادکرنا پەیڤان هزرا منە، بەلێ دیارە کەس ژ مرۆڤێ باشتر نزانت کا زیندانێن وی چ تێدا هەنە و دبت ڤەکرنا دەرگەهێن وان ب رێکا مرۆڤی ب خوە و فڕاندنا پەیڤان ب دەستێ مرۆڤی ب خوە، خۆشیەکا تایبەت هەبت و پشتی مرۆڤ ئێکوئێکو پەیڤێن خوە دفڕینت و نهێنیێن خوە ئاشکرا دکت، ئازادی زیندان و لەهیێن خوینا مرۆڤی پڕ دکت؛ لەوما من بڕیاردا کەسایەتیێن ئەڤە دەمەک درێژە من هەلبژارتین ببن خودانێن ڤان پەیڤان و هزر و ئازارێن خوە ئازادکن و بۆ وە دارێژن". ((حاجی، 2025، 4)). دەما مرۆڤ لڤان گوتنان ژی دنێریت، مرۆڤ دزانیت كو كەلەكەبوونا ئازارێن ژنان د كۆمەلگەھێن بابسالاریدا گەلەكن، لێ لادانا پەردێ ل سەر وان ئازاران بخوە ژی شورەشەكە و دڤێ شورەشێدا، نڤیسەرێ پێ ل گەلەك بەربەستان دانایە و ئەو چیرۆكێن ب نھێنی لدەف وێ ماین، ئێدی دەرگەھی ل سەر ڤەدكەت و ئازاد دكەت.

دڤێ رۆمانێدا ئەم وێنەیێن چەند ژنان بنچاڤ دكەین، سێ ژن دبنە كارەكتەرێن سەرەكی یێن رۆمانێ، ئەو ژی (ھیوا و ئەڤین و ژیان)ن و نڤیسەرێ ب تەكنیكەكا ڤەگێرانێ یا بالكێش پەنا برییە بەر چیرۆكا سێ ژنان و ئەو دەرگەھێن ئازارێن خوە دھێلنە ل تاق.

د رۆمانێدا چەند ژنەك ھاتینە وێنەكرنێ، ژیانا وان یا راستی ھاتیە نڤیسین و تێدا خواندەڤا دشێت ھەڤركیێن رۆژانە یێن ژنان ببینیت، ئەڤێ دناڤ خێزانێدا ھەین، دناڤ كۆمەلگەھیدا ھەین و ڤەشارتی دەرباز دبن و نڤیسەرا كۆرتە رۆمانێ ئەو ھەڤركیێن ھەنێ دناڤ ڤی كارێ ئەدەبیدا وێنە و سەر راستكرینە، ئەمێن خواندەڤا ل بەرامبەری توندوتیژیا خێزانێ تەماشەڤان دمینین، دانەشوویا ب زووری، جوداكاری د كاریدا، مافێن ژنان و نڤیسەرێ خواندنەك دایە كۆمەلگەھی كانێ چەند مافێن ژنان دھێنە خوارن، خەونێن وان چەند دھێنە بنپێكرن، نڤیسەرێ ژیانا ھندەك ژنان وێنەكریە و ھەر كەسێ رۆمانێ بخوینیت، دێ گوھـ ل دەنگێ وان بیت و گوھـ ل ئازارێن وان بیت و ڤێرە رۆلێ ئەدەبی یێ كارا دیار دبیت، ئەو ژی ئالاڤەكە بۆ گوھورینێ ب رێكا ئاشكەراكرنا ژیانكرن و ھەستێن وان یێن ژنانە و دبیت ئەڤە ھاریكاریا كچان و ژنان بكەت، كو ئەڤ چیرۆكێن ھەنێ كەتوارێ وان بۆ وان بەرۆڤاژی دكەت.

كورتە رۆمان ڤەگێرانا چیرۆكێن چەند كچان و ژنانە، ئەو ژن ب خوە چیرۆكێن خوە ڤەدگێرن. تشتێ بالكێش ژڤان چیرۆكان، راستیا كەتوارێ كۆمەلگەھێ مە بەرۆڤاژی دكەن، راستییان سپی دكەن و دەما ژنەك ڤان راستییان سەرئاڤدكەت، دێ گەلەك جوداتر بیت ژ زەلامەك ڤەگێریت.

دڤان چیرۆكان ژیدا من ئەڤە ددیت، نە بتنێ ڤەگێران بوون، بەلكو دگەل ھەر ھەستكرنەكێ، منەكێ زەلام ئازار ددیتن، كو وەك رەگەزێ نێر، دڤی كۆمەلگەھیدا رۆژانە ئەم دبینین و ئەم دگەلدا دژین، لێ ئەم ھزردكەین، ئەڤێن ھەنێ تشتێن ئاسایینە. بۆچی من ئەڤە گوتن؟ ژبەركو ھەر كەسێ بڤێت ئەدەبێ ژنان بخوینیت، ئەڤ رۆمانە دێ نموونەكا جوان بیت.

دناڤ ئازارێن ژناندا:

رۆمان ئازارێن ژنانە، ئەڤێ ژ زارۆكینیا وێ دگەلدا مەزن بووین و دا بزانین ئەڤ ئازارێن ھەنێ ژ چ تەمەن دەستپێدكەن، د پەرەگرافەكیدا ھاتییە: "د ژییه‌كێ‌ زوودا تێكه‌لیا من ل گه‌ل یێ دی‌ حه‌رام دبت، ملیونه‌ها جاران دهێمه‌ ئاگه‌هداركرن خوه‌ ژ وی‌ دوور بكم، فهێتییه‌ هه‌ڤالینییا وی‌ بکە‌م و ل گه‌ل وی باخڤم و تێكه‌لییێ‌ ل گه‌ل وی بكم، نابت د جیهانا ویدا من جھـ هه‌بت، هه‌رده‌م دهێمه‌ ترساندن ژ وی، هه‌ر وه‌كو ئەو نه‌یاره‌ك و ل ده‌رفه‌ته‌كێ‌ دگه‌رت تولا ل من ڤه‌كت". ((حاجی، 2025، لاپەر 12)). لێ بنێرە ھەر دەما كچێ فەھم كر، دێ تبل چنە ناڤ چاڤان و دروست روینەخارێ و ل روونشتنێ خوە ب نخێڤە، ھەكو مێھڤانێن زەلام ھاتن ھەرە ژوورا دی، دگەل كوران یاریا نەكە، خوە ستارەكە، نەكە كەنی، بۆ تە نینە بتنێ دەركەڤی وووووو ھتد و نڤیسەر ڤان دیمەنان ب حالەتێ دووگیانیێ وەسف دكەت و لێ دبێژیت ئەڤ دووگیانیە بتنێ نەھـ ھەیڤ نینن، بەلكو تا ژیێ مرۆڤی مای دگەل مرۆڤیدا دمینن و ھوسا وەسف دكەت: "ژ دەستپێکا من فامکری ئەز هەست دکم ئەز ب دوگیانم، نە ئەز ب تنێ بەلکو دبت گەلەک ژنێن ڤی وەلاتێ وەکو من بن، بەلێ دوگیانییا مە نە ب تنێ بۆ نەه مەهانە و نە پشتی شویکرنێیە، یان ب کریارا جووتبۆنێ رویددت، بەلکو هەر ژ ھەبووونێ هێدی هێدی و رۆژ بۆ رۆژێ لەشەکێ ئەفسانەیی یێ مری مەزن دبت". (حاجی، 2025، اپەرە 13)). ئێك ژ ئازارێن دی یێن ژن تێدا دەرباز دبن و دادیا جڤاكی بن پێدكەت، دەما د پەرەرگرافەكیدا دبێژیت: "- ما چ ژ وییه‌؟ ما كی دێ‌ وی سزا دت؟ ما چ تشت دێ‌ وی شه‌رمزار كه‌ت؟ ما وی په‌ردا كورینیێ‌ هه‌یه‌؟.". ((حاجی، 2025، لاپەرە 17)).

گەلەك دیمەنێن دی دكەڤنە بەرچاڤێن مە ئەڤێن لدوور بەدبەختیا ژنان د كۆمەلگەھێن داخستیدا، كو كۆمەلێ كوردی ژی ژێ بێ بەھر نینە: "هوین دزانن وێ رۆژێ دەمێ محەمەدی ئەز هێلایم و گۆتی: من تو بەردای و ژ وێ مالا من هندە سالان خەون پێڤە د دیتن دەرکەتیم، ل بەر دەرگەهی و ل سەر جاددێ من هەست دکر، ئەز ل بەر چاڤێن خەلکی یا رویسم". یان ڤی پەرەگرافی ھەر ل سەر بەردانێ: "چ گاڤا ژنك د ژیانا خوە یا هەڤژینیێدا سەرنەکەڤت ئەو ئەگەرە، ئانکو خرابی ژ وێ یە. هەتا وێ چرکێژی و پشتی هەمی ئەوا من دیتی هێشتا ئەو باوەری ل دەڤ من ھەبووو، کو ئەگەر ژ منە و ئەگەر ب هیچ رەنگەکێ وەسان ژی نەبت، هەر خەلک وەسان هزر دکن". ((حاجی، 2025، لاپەرە 59)). ئەڤ پەرەگرافە ژی ھەر ل سەر بەردانێ یە و دبێژیت: "هوین دزانن دبت دەمێ ئەز ل مالا بابێ خوە د ژیام ب تنێ دوو جاران دەرکەتبم، ئەگەر ب وان با، دەمێ کەسەک ژی دهاتە مێهڤانداری، دا من و کچا من ڤەشێرن، دا سوحبەتا من و بەردانا من نەهاتباکرن". ((حاجی، 2025، لاپەرە 66)). د پەرەگرافەكێ دیدا: "گەلەک جاران ژن وەسان هزر دکت، ئەگەر دەرسۆک کرە سەرێ خوە و پرچا خوە ڤەشارت و جل و بەرگێن درێژ و ب ستارە ل بەر خوە کرن، دێ شێت خوە ب پارێزت، ئانکو ئەو هەتا ڕادەکێ دێ بت بەرگری بۆ ژنێ. بەلێ ڤێ هەمیێ ژی ئەز نە پاراستم ". ((حاجی، 2025، لاپەرە 71)).

تەكنیكا نڤیسینێ:

نڤیسەرا كۆرتە رۆمانێ سێ جاران دھێتە دناڤا كارێ خوە یێ ئەدبیدا و خوە دیاردكەت، بەلێ ئەز نڤیسەرا ڤی كاریمە و ھەر چەندە بەھانەیان بۆ خوە دئینیت، كانێ بۆچی دەست بڤێ نڤیسینێ كریە و دبێژیت: "هەر چەندە ئازادکرنا پەیڤان هزرا منە، بەلێ دیارە کەس ژ مرۆڤێ باشتر نزانت کا زیندانێن وی چ تێدا هەنە و دبت ڤەکرنا دەرگەهێن وان ب رێکا مرۆڤی ب خوە و فڕاندنا پەیڤان ب دەستێ مرۆڤی ب خوە، خۆشیەکا تایبەت هەبت". ((حاجی، 2025، لاپەرە 4 و 5)). جارا دوویێ ژی دەما ھەر ئێك ژ كارەكتەرێن وێ چیرۆكا خوە ب دووماھی دئینیت و ل بن ناڤێ (داوی پشك)، خوە دیار دكەتەڤە و دبێژیت: "دبت ب تنێ ئەزا نڤیسەرێ بت، ئەز پاڵدایم ڤان چەند رێزکان ل ڤێرێ بنڤیسم، ب تنێ دا خوە وەک داهێنەر بۆ وە خویا بکم. بەلێ یا من دڤێت بێژم، ئەوە کو هەر وەکو ل دەستپێکێ من هەڤسارێ ڤەگێڕانێ دایە دەستێن هیوا و ئەڤین و ژیانێ، ". بۆ جارا سیێ ژی نڤیسەرا كۆرتە رۆمانێ ب ڤان پەیڤان، دووماھیێ ب ڤەگێرانا خوە یا ڤێ كۆرتە رۆمانێ دئینیت و دكەتە دیاری ژی بۆ تەخەكا كەسان و دبێژیت: "ل داوییێ دیسان خوە دیار دکەم، بەلێ ب تنێ دا بێژم ئەڤ پەیڤێن هە بۆ وی کەسێ هەردەم ل مرۆڤایەتیێ دگەڕت و جوانییێ د هویر هویرکێن تشتاندا دبینت، دیارینە". ((حاجی، 2025، لاپەرە 82)).

دروستكرنا پرسیاران:

ئەگەر یێ راستگۆ بم، تشتێ ئەز راكێشاییمە ڤێ نڤیسیێ نە بتنێ خواندنەك بوو ژ بۆ كارەكێ ئەدەبی، لێ یاریكرنێن نڤیسەرا وێ و چەند جار وەك نڤیسەر بھێتە دناڤ كارێ خوە یێ ئەدەبیدا و ژێ دەركەڤیت و بھێتە دناڤدا ڤە، خواندەڤایێ خوە بەشداری چیرۆكان بكەت، پرسیاران دروست بكەت و خواندەڤایێ خوە بەشداری لێگەریانا بەرسڤان بۆ وان پرسیاران بكەت، ئەڤە شێوازەكێ نوویێ نڤیسینێ یە و رەنگە د گەلەك كارێن ئەدەبیدا شێوازێ ژڤی رەنگی ھەبیت، دەركەفتن یان ھاتنە ناڤەیا نڤیسەری بۆ ناڤ كارێ ئەدەبی. لێ ھەر شێوازەكی تام و خۆشییا خوە ھەیە و خالەكا دی نڤیسەرێ خواندەڤایێ خوە بەربەند كری، دەما دبێژیت: "ئەز دبێژم گەلەک ژ وەژی وەکو منن، لەوما دەمێ داوییا وان د خوینن، بەری ببن دادڤان، چەندەکێ براوەستن و هزرا خوە د مافێن واندا بکن. ئەز باوەرم ئەو ب خوە ژی کچێن ڤی جڤاکینە، لەوما دێ هشیارانە پێنگاڤێن خوەیێن داویێ بۆ وە ڤەگێڕن و دویر نینە بهانەیان ژی بکەنە د دەستێن وەدا، بەلێ بڕیارێن وێرەکژی دگرنگن".(( حاجی، 2025، لاپەرە 76)). و ھەر چەندە ئەز نابێژم دا كارێن ئەدەبی و تایبەت رۆمان یا جوان بیت، دڤێت نڤیسەر ڤێ تەكنیكێ بكار بینین، لێ شێوازێ نڤیسەران سەركەفتن یان نە سەركەفتنا نڤیسەری د ھەر تەكنیكەكێدا دیار دكەت و خواندەڤا ژی و تایبەت د سەردەمێ سوشیال میدیایێ دا، ھەر دەم ل تشتێن نوی دگەریت، كو وی ب خواندنێ ڤە گرێدەت.

ـــــــــــــــــــ

ـ پەیڤێن زیندانكری، رۆمان، پەیڤێن زیندانكری، 2025.

ـ كوڤارا پەیڤ ژمارە 103ێ دا بلاڤبوویە.