بحث هذه المدونة الإلكترونية

pertook

pertook

2012/09/06

دەما شاعر ل نیڤا جەستەیێ‌ خوە یێ‌ دی دگەریت


شەمال ئەرزی و مەریوان سندی وەك نمونە
عبدالرحمن بامەرنی

تشتێ‌ ژ هەمیان زێدەتر هێزێ‌ و بەردەوامیبونێ‌ و سەركەتنێ‌ ددەتە هەر مروڤەكی، دویربینییا مروڤی بخویە، بو وان هەمی تشتێن دكەڤنە بەرچاڤێن مروڤی و شروڤەكرنا مروڤی بو هەر هویردەكاریەكێ‌! كە چ مروڤ وان تشتان هەر وەكو خوە ب بینیت و شروڤە بكەت یان وەك خەیال هزرێ‌ تێدا بكەت، خەیال ژی برامانا ڤەدیتنا كەش و هەوایەكێ‌ نوی و بەرفەرهتر.
 بمن وەرە خەیال و راستی هەردوو ل دەروازەیەكی دگەهنە ئێك، ئەو ژی ئەگەر كەسێ‌ خەیالی بیت و هەر تشتەكی وەك خوە و وەك وی بڤێت ببینیت، هینگێ‌ دێ‌ ئەو خەیالا هەنێ‌ گەشبینیەكێ‌ و ئارامیەكێ‌ دەتە گیان و دەرونێ‌ وی كەسی و ئەگەر مروڤ ژیانێ‌ ب مرنێ‌ خەیال بكەت و هەمی تشتەكی ب دوژەهێ‌ و بەدبەختیێ‌، ب نیگەرانیێ‌ و دوو دلیێ‌ هەمبێز بكەت، هینگێ‌ ئەو ژیانا هە دێ‌ نە ئارامیا دەرونی ددویڤ خوە را كێشیت! بەروڤاژی ئەگەر ژیان ب گەشبینی دناڤ خەیالێ‌ دا بهێتە وێنەكرن، دێ‌ بەرهەمێ‌ وێ‌ وێنەكرنێ‌ ژی تشتێ‌ جوان و جوانتر بیت، ئەڤ وێنەكرنا هەنێ‌ ژی مەرەما من زێدەتر بو كەسێن بەهرەمەندە چ شاعر یان شێوەكار یان ژی چیروكنڤیس بن.

 ئەگەر ڤێ‌ تێروانینا ل سەری مە ئاماژە بو دای، ل سەر ئەزمونا دوو شاعرێن گەنج وەربگرین و بزانین دیتنا گەنجی بو ئایندەی و خواندنا وی بو دەوروبەرێن وی چاوانە و ئەو چاوان پێشوازیێ‌ ل راستیان دكەن، چاوان كەش و هەوایەكێ‌ تایبەت بخو دروست دكەن، ژڤی كەش و هەوایێ‌ هەنێ‌ ژی، دێ‌ هەولدەین هندەك ژ نیگەرانیا وان بو دەروازەیێن ژیانێ‌، رەشبینی یان گەشبینیا وانبو پاشەروژێ‌، بزانین بینینا چاڤێن وان بو ڤێ‌ جیهانێ‌ چەند قەترە دكەن، دێ‌ زێدەتر شێین بابەتێ‌ خوە سەراڤ كەین و ئەوی تشتی گەهینین یێ‌ مەرەم پێ‌.
ئێك ژ وان قەلەمێن تازە دناڤ قادا ئەدەبی دا پەیدا بوی و مشە شعرێن وی و جارنا چیروكێن وی ل سەر روپەلێن روژنامە و كوڤارێن دەڤەرێ‌ دا دهێنە دیتن (شەمال ئەرزی) یە، كو ئەز باوەرم هەر كەسێ‌ حەزا دویڤچوونا ئەدەبیاتا دەڤەرێ‌ هەی و بزانیت چ داهێنانا نوی دهێتە كرن، دێ‌ ئەڤ ناڤە ب بەر چاڤان كەڤیت و بخاندنا بەرهەمەك و دوو بەرهەمێن وی، دێ‌ بیتە سەرنجا وی و باوەرناكەم یێدی خوە د سەر تشتێن وی را گاڤ بدەت، كەسێ‌ دوێ‌ ژی من بو بابەتێ‌ خوە هەلبژارتی و شعرەكا وێ‌ وەك نمونە وەربگرم، ئەو ژی هەلبەستڤانەكا گەنجە بناڤێ‌ (مەریوان سندی)، كو شیایە تایبەتمەندیەكێ‌ دكێشانا وێنەی دا بخو پەیدا بكەت و شعرێن وێ‌ هەمی نهێنی و لێگەریانن و مشتی وێنەیێن شعری نە، كو باوەردكەم ئەو ئەندازەیا ئەڤ خانمە وێنەیێن خوە پێ‌ دكێشیت، ئەندازەیەك ب وێ‌ بخوە ڤە تایبەتە.
شەمال ئەرزی د كوپلەكی ژ شعرا (شادیێ ب جانێ من ببەخشە ..دا ناخێ دنێ شاد بژیت)، دا دبێژیت:
ب گریانا من !!
هەسارە رێڕەوێ زڤڕینا داوەتێن خو ژ بیر دكەن
ب شەباشە ڤە
دەنگبێژ بەرەڤ وارگەهێ مرنێ بار دكەن
ئەگەر لڤی وێنەی سەح بكەین و سنعەتكاریا شاعری ببینین كا چەند یێ‌ شارەزا بویە دكێشانا ڤی وێنەی دا و شروڤەكرنەكێ‌ بدەینێ‌ و مەرەما وی ژ كێشانا ڤی وێنەی، دێ‌ بینین كو شاعر گەلەك شەڤان ل بەرامبەر هەسارە و ستێران مایە هشیار و دگەل كەتیە دان و ستاندنێ‌، شاعرەكێ‌ عاشق و تا راددەیەكی بێ‌ منەت یانكو هیڤیەك بو ژیانێ‌ هەی، دەما دبێژیت (ب گریانا من!!) یانكو یێ‌ نازداریا بو هەڤالا خوە دكەت و دبێژیت خوە ژ من دویر نەكە و بێ‌ دلیا من نەكە  و راجێتەكا داخوازیا وی هەنە، دا بشێت وان هەمی داخوازیا ژی ب دەست خوە ڤە بینیت، یێ‌ بەرەڤ كێشانا وێنەیان ڤە چوویی و هەمی جورەكێن میكروسكبونان یێن ئێخستینە دخزمەتا ڤێ‌ شعرێ‌ دا و یێ‌ ل بەرامبەری ستێران راوەستیایی و ئەڤ وێنێ‌ هە یێ‌ راكێش كریە دڤی كوپلەیی دا، ئەو ژی، یێ‌ دئینتە بیرا وێ‌ كو ئەز و تو گەلەك ل بەر جوانی و سەما ستێران راوەستیاینە و مە هیڤی و خوزی ل بەر هەبوینە، ئەگەر هات و تە داخوازیێن من پشت گوهـ كرن، ئەو هیڤی و خوزیێن من و تە بو خوە راچاندین و ئەم ب درێژاهیا شەڤان ماینە هشیار و مە تەماشای عەسمانان كری، دێ‌ بیتە درەو و نەبون و بێهیڤیبون ئەڤە ژی دحالەتەكی دا، دەما گریا من رێرەوێ‌ وان هەسارەیان دگوهوریت.
دشعرەكا خانم (مەریوان سندی) دا بناڤێ‌ (من بپرسە) كو د كوڤارا پەیڤ ژمارە 60 دا بلاڤ بویە دبێژیت:
سال
وەرزێ‌ پەرموچكانە
مینا گولمچكەكا بەفرێ‌
د بادا شەرابا ژیانێ‌ دا دبیتە تەمەن
دڤی كوپلەیێ‌ شعری دا (خانما مەریوان) زوما كامیرا خوە ئێخستیە بەر دیمەنەكی كو ژ چەندین وێنەیان پێكدهێت، كو براستی لێكدانا وان هەمی وێنەیان بهەڤرا و دروستكرنا تابلویەكی ژێ‌، جهێ‌ سەرنجێ‌ یە و تا ژ تەمام بونا دیمەنێ‌ خوە پشت راست بوی كو هەمی بهەڤرا دشێن ببنە تابلو، شنوی فلاش باك كریە. ئەڤە ژی سنعەتكارییا وێ‌ ددروستكرنا وێنەیێن شعری دا نیشان ددەت و كا چەند یا دەستهەلە، ئەگەر زێدەتر ژی خوە بەردەینە دناڤ ڤی كوپلەیێ‌ شعری دا، روژێن سالێ‌ وەك پەرموچكێن بەفرێ‌ ل قەلەم داینە و هەر كەسەك ژ مە سالێن تەمەنێ‌ خوە ب هژمارتنا روژێن سال ڤە دزانیت و تا ڤێرە ئەڤ وێنەیە بو هەمی كەسان دبیت تشتەكێ‌ نورمال بیت، لێ‌ دەستهەلی و سنعەتكاریا شاعرا مە د شەرابا ژیانێ‌ دا دیار دبیت، دەما وان پەرموچكێن بەفرێ‌ كو هەر ئێك سەربەخو ژ عەسمانی بەرەڤ عەردی د ماراسونەكێ‌ دا دهێنە خار، لێ‌ روژێن شاعرا مە رێرەوێ‌ هاتنا خوە بەرزەكرینە و هەمی ب ئێكجاری، كو ب نمونا گولمچكەكێ‌ یان لێكدانا ڤان هەمی پەرمویچكان، گولمچكەكا بەفرێ‌ ژێ‌ دروست دبیت و لێكدانا روژان ژی سالەك دروست دبیت، لێ‌ تشتێ‌ جیاواز لدەف شاعرا مە كو نەشیایە ئێك دیمەنێ‌ بچویك ژی ژوان 366 روژان بو مە بەرچاڤ بكەت و بتنێ‌ و براشكاوانە دبێژیت، بورینا سالەكێ‌ لدەف وێ‌ بتنێ‌ دگەل پێكەكێ‌ شەرابێ‌ یە و ئەنجامێ‌ وێ‌ بێهوشی یە یان كو هەبونا وان روژان وەكو نەبونا وانە، بتنێ‌ زێدەبونا سالەكێ‌ یە ژ تەمەنی! ئینانا شەرابا ژیانێ‌ ژی هەر بو دروستكرن و بێ‌ بهاكرنا تەمەنێ‌ وێ‌ بویە لدویڤ ڤێ‌ شروڤەكرنێ‌ و ئەم هەمی دزانین شەراب ڤەخارنەكا كحولی یە بو بێهوشكرن و سەرخوەشكرنا مروڤی و شەرابا ژیانێ‌ ژی ب وێ‌ رامانێ‌ كو مروڤ نەزانیت ئەڤ روژێت هە چاوان دبورن و چاوان دبنە سال.
ئەگەر ل وێنەیەكی دی یێ‌ هەمان شعرا كاك شەمال ئەرزی ڤەگەرین و دیتنا وی بو دەوروبەرێن وی چاوانە، بزانین گەشبینی و رەشبینیا شاعری چاوانە و دیتنێن وی بو دەوروبەرێن وی ب چ رەنگن و ئەو ژیانێ‌ ب چ روی دبینت و خاندنێ‌ چاوان ددەتی، دەما دبێژیت:

بلبل ب سێ وانێن ئاواز خواندنێ دچنە خولا دیماهیا وەرزان

هەر چەندە ئەڤ وێنە یە دناڤ ئاڤاهیێ‌ شعرێ‌ دا دكەڤیتە بن رامانەكا دی، لێ‌ سنعەتكاریا شاعری خاندەڤای نەچار دكەت كو هەر وێنەیەك جوداتر ژ یێدی رامانا خوە و ئاڤاهیێ‌ خوە هەبیت ئەگەر هات و كەتنە بەر قەلەمێ‌ رەخنەگرەكی و ڤیا ڤی ئاڤاهی ژبەر ئێك ببەت، هەر وەكو مە ئەڤ وێنێ‌ هەنێ‌ هەلبژارتی و ئێخستیە دخزمەتا بابەتێ‌ خوە دا، ژبەر كو بلیمەتیا داهێنانێ‌ دوێ‌ چەندێ‌ دایە دگەل دەرئێخستنا هەر وێنەیەكی ژ ئاڤاهیێ‌ هەلبەستێ‌ رویێ‌ وێ‌ نە شرین نەبیت. ئەگەر ئەم ل شروڤەكرنا ڤی وێنەی ژی ڤەگەرین ڤە، ئەم هەمی دزانین و ئەم ل سەر راهاتینە كو (بلبل) بو دەنگ خوشیێ‌ و ئاوازێن خوش جوداتر ژ هەمی بالندەیێن دی ناڤدارترە و خەلك ژی ڤی گیانەوەرێ‌ بچویك هەر ژبو ڤێ‌ مەرەمێ‌ بخودان دكەن، وێنەیێ‌ شعری تەمام دبیت ئەگەر ناڤێ‌ (بلبل) ی هات، هینگێ‌ هەمی كەس تایبەتمەندیا وی دزانن و تشتەكێ‌ نە گوهورە كو بلبل چ تشتێن دی و كار و كریارێن دی نینن ژبلی خاندنێ‌ و دەنگێ‌ خوشیێ‌! لێ‌ دویربینیا مروڤێ‌ داهێنەر و سنعەتكار ئەوە كو مروڤ ئالیەكێ‌ دی ببینیت كو خەلكی هزر لێ‌ نە كربیت، دەما شاعر دبێژیت (بلبل، ب سێ‌ وانێن ئاواز خاندنێ‌ دچنە دوماهیا خولا وەرزان). ئەڤە ژی هەمی دێ‌ درییا كێشانا وێنەیێن وی یێن شعری دا تەماشەكەین و ئەو خەیالا وی ئەڤ وێنەیە پێ‌ مكیاج كرین، ژ بەركو ئەو تشتێ‌ دناڤ راستیێ‌ دا رویددەت بو مە نە یێ‌ گرنەگە، بەلكو راستیەك یا هەی كو ئەو تشتێ‌ دناڤ خەیالا هەر كەسەكی دا وەرارێ‌ دكەت و خودیێ‌ مروڤی بو وێ‌ خەیالێ‌ كار بكەت د بەرامبەر دا هێزێ‌ ب مروڤی دپەخشیت، كو ئەڤە یا گرنگە بو هەر كەسەكی ژ مە و هیڤیا بەردەوامیبونێ‌ ددەتە مروڤی.
دپارچە شعرەكا خانم (مەریوان سندی) دا مروڤ هەست ب بێزاری و رەشبینی و نیگەرانیێ‌ دكەت، بتایبەت دەما مروڤ ڤی وێنەی دخوینیت، كو خو دەست دانە بو قەدەرێ‌ و بێزاربونە ژ بەرگەریانا مافێن خوە، دەما دبێژیت:
مش مشا دەنگێ‌ من
ل كێلەكا دەریایی ببهیسە
من بهێلە
و من نەبە...
حەتا دەریا پورا مە ب هەمی رەنگێن خوە شە دكت!
هەر كەسێ‌ لبەر ڤی تابلوی راوەستیت، تابلو دیمەنێ‌ دەریایایەكا خورتە و شاعر زومێ‌ دئێختە سەر دەریایی، چەند وێنەیان تەڤلی هەڤ دكەت و بێزاریا خوە لدوماهیێ‌ دكەتە قەدەرا درندەییا ڤێ‌ ئاڤێ‌ و دكەتە وەغەرا دوماهیا هەناسەیێن خوە، ئەڤە ژی دەما دبێژیت (حەتا دەریا مە ب هەمی رەنگێن خوە شە دكت)، دەما مروڤ خوە نقومی ئاڤێ‌ دكەت، پرچا مروڤی ئێكەم تشتە پێشوازیێ‌ ل وێ‌ نقوم بونێ‌ دكەت و بجوانترین شێوە دهێتە شەكرن. بەلێ‌ دگەل ڤێ‌ قەدەرێ‌ ژی شاعر نا راوەستیت و ئەگەرێ‌ رەشبینیا خوە ژی بو عەقلێ‌ ململانێ‌ و ڤێ‌ هەڤركیێ‌ دزڤرینیت، هەر وەكو دبێژیت:
باژێرێ‌ مە لنگێن خوە
دپێلاڤا گوندی دا دلەیزینیت!
ئەڤە ژی ب وێ‌ رامانا شەكستنەكێ‌ دهێت كو دخودیێ‌ خوە دا بو هندەك ئالتەرناتیفێن دی ڤەدگەرینیت، ئەو ژی ململانە و ئەو یاسایێن دكەڤنە دبن دەستهەلاتا عەشایری ڤە، ئەگەر كەس ژی ژێ‌ بەحس نەكەت، ئەو كەسێن بەهرەمەندند د بەرهەمێن خوە یێن شعری دا رەنگ ددەن و پێش كومەلگەهی هەمیێ‌ ڤە دئاخڤن، ژبەركو ئەو دزانن، ئەون كەسێن مەرەم پێ‌.
  1. ئەگەر زێدەتر دناڤ ڤان هەردوو شعران دا بچینە خارێ‌، دێ‌ ب سەر هەڤكێشەیەكێ‌ هلبین، ململانە و كێشمەكێشەك دناڤبەرا شاعری و شاعری بخوە دا، لێگەریانەكا راستەوخو بو نیڤا دوێ‌ ژ جەستەیێ‌ خوە یێ‌ بەرزە، هەر وەكو مەرەقا نێزیكبونا وێ‌ نیڤا دی یا جەستەیێ‌ وی/وێ‌ و ژ دەرئەنجامێ‌ ڤێ‌ هەڤكێشەیێ‌ ئەو بەرهنگاری نیگەرانی و دوو دلیەكا بێ‌ ئەندازە بوی و ژ ئەنجامێ‌ وێ‌ بێ‌ ئەندازەییا خوە ب سەر (بینین، بیستن و زمان)ێ‌ وی/وێ‌ یێ‌ شعری دا پەحن كری، دێ‌ بینین كو پتریا وێنەیان ل بەر ڤی جەستەی هاتینە كێشان و یان ئاماژەكن بو نزیكبونا ڤی جەستەیی، ئەڤە ژی نە كارەكێ‌ گەلەك ب زەحمەتە وەك بیروكە ژبەركو هەر ژ دەستپێكا پەیدابونا مروڤایەتیێ‌، ئەڤ هەڤكێشە یا بەردەوامە هەمی كەس (هەردوو رەگەز) ل نیڤا جەستەیێ‌ خوە یێ‌ دوێ‌ دگەرن.
تشتێ‌ سەرنجا مروڤی ژڤان هەردوو دەقێن شعری بو خوە دكێشیت، زێدەتر ژ كەسێن دەروروبەرێن خوە هەر وەكو شاعر هزر دكەن و ئەو خوە دبینن، ئەو یێ‌ ڤێ‌ بارگرانیێ‌ ژ سەر ملێن خوە سست دكەن و ژ بەگراوەندێ‌ خوە یێ‌ هزری دەردئینن، دێ‌ بینی ئەو یێ‌  خوە روی ب روی ململانەكێ‌ دكەن و ئەو نیگەرانی و دوو دلیا لدەف هەی، كو ئەو پێش وەخت دزانن بەشەكێ‌ گرنگێ‌ ڤێ‌ نیگەرانیا هەنێ‌ بو بێدەنگیا عەقلێ‌ بەرامبەر هزركرنێ‌ و زیندانبونا عەقلێ‌ بەرامبەر دراوەستیت، كو نەشیایە خوە بگەهینتە نیڤا دیا جەستەیێ‌ خوە، هەر وەكو (خانم مەریوان) براشكاونە دبێژیت (باژێرێ‌ مە لنگێن خوە.. دپێلاڤا گوندی دا دلەیزینیت!)، ژبەر هندێ‌ ژی ئەڤ رەنگڤەدانا هەنێ‌ د قالبێن جودا دا بەرچاڤ دبیت و ل هەمیان ژی كەسێن بەرهرەمەند ڤی باری ل سەر ملێن خوە رادكەن، چ ئەو دەربرینا هەنێ‌ ب رەنگەكێ‌ پوزەتیڤ بیت یان نەگەتیڤ. ئەڤ سەراڤ بونا هەنێ‌ ژی، هەر وەكو دیار ژ دەقەكێ‌ شعری بو دەقەكێ‌ دی یێ‌ شعری جوداتر دكەڤیتە بەر چاڤ و ئەڤ كاریگەریە ژی، دكەڤیتە بن باندورا فەرهەنگا شاعری و هوستاكاریا وی دئاڤاكرن و نژاندنا دیوارێ‌ شعرێ‌ دا و ئێكەم سەركەفتنا شاعری ژی بو خودیێ‌ سنعەتكاریا وی دڤی بیاڤی دا نیشان ددەت، كا چەند خودان فەرهەنگەكا هزری و مەعریفی یا بەرفرەهە و چەند دڤێ‌ ململانێ‌ دا یێ‌ سەركەتی بویە. هەر ئەڤ سنعەتكاریە یە ژی كو مروڤی ژ مروڤێن دی جودا بكەت و رێ‌ بدەتێ‌ ب عەقل وێنەیێن خوە بینتە زمان و زمانی بكەتە كەرەستەیەكێ‌ زیندی كو هەر دەم لدویڤ نویاتیان بگەریت. رەنگڤەدانا هەر شكەستەكێ‌ ژی دەرئەنجامێ‌ نەبونا تێگەهشتنێ‌ یە دناڤبەرا مروڤی و خودیێ‌ مروڤی دا، ئەگەر وەك شاعر و خەیال وەربگرین، ژبەر كو ئەو تێكنەگەهشتنا هەنێ‌ شكەستنا جەستەیی و گیانی لدەف مروڤی پەیدا دكەت.
إرسال تعليق