چیرۆك و چیڤانۆك و سەرھاتیێن كوردی و راوستیانەك

 عبدالرحمن بامەرنی

ئەم نەشێین بێژین ستران بەری دھێت یان ژی ڤەگێران و ئەڤە بابەتێ من ژی نابیت، ژبەركو ئەز دێ زێدەتر ل سەر پولینكرنا ڤەگێرانێن كوردی راوەستم، دەم و جھێن لێ دھاتنە ڤەگێران و بۆ نمونە، دەمێ گوتنا سەرھاتیەكا كوردی جوداتر بوو ژ دەمێ ڤەگێرانا چیرۆكەكێ و ھوسان دەمێ ڤەگێرانا چیرۆكەكێ جوداتر بوو ژ دەمێ ڤەگێرانا چیڤانوكەكێ و رەنگە ڤەگێرێن ھەر سێكان ژی تایبەتمەندیێن خوە یێن جودا ھەبن و ئەگەر ئەم ژ لایێ پولینكرنێ ژی ڤە ل سەر ڤەگێرێن كوردی راوەستین، ئەز باوەرم ئەم دێ كەینە سێ بەش و بڤی رەنگی (سەرھاتی، چیرۆك و چیڤانوك).

 بوچی ئەز ڤی بابەتی بگرنگ بزانم، كو ڤەكولینێ ل سەر بكەم! ژبەركو دێ شێین ب خواندنێن زێدەتر دڤی بواریدا، د تەڤنێ پێكڤە ژیانێ، د تەڤنێ داب و نەریتێن كوردی، د تەڤنێ چارەسەری و بەرسینگرتنا كێشەییان، روودانان، پێشھاتان، رەوانبێژیێ و ھەلكەفتان راوەستین و دێ مە خواندنێن دروست ژبۆ ھەبن.

چ جوداھی دناڤبەرا ھەر سێكاندا ھەیە؟ رەنگە گەلەك ژمە ھەمان پرسیار لدەف دروست ببیت، ئایا ما ھەر سێ ناچنە د قالبێ چیرۆكێدا، رەنگە ب سەرڤەیی و بەرسڤەكا سادە بێژین بەلێ، لێ مەبەستا مەیە ئەم پولینكرنەكێ بۆ بدانین، دا د ھەر ئێكێ بگەھین جوداتر ژ یا دی و بھزرا من، ئەم دشێین بڤی رەنگی ھەر ئێكێ ژ یا دی جودا بكەین.

دەما دبێژین سینەما خودیكا گەلانە!

 عبدالرحمن بامەرنی

سینەما دشێت چ بكەت؟! ئەڤ پرسیارە گەلەك جاران خوە دوبارە دكەت و ھەر ئێك ژمە وەك خوە پێناسەكێ ددەتێ. ئەز دێ بۆ بەرسڤا ڤێ پرسیارێ ژی بەحسا فلمەكی كەم، كو راست سینەما دشێت گەلەك تشتان بكەت، پەیامێ بگەھینیت، راستییان سەراڤ بكەت و ئەڤ فلمێ ئەز دێ ژێ بەحسكەم ژی، فلمێ (Days of Glory)ە كو ل سالا 2006ێ ھاتیە بەرھەمئینان، فلم لدوو چار زەلامانە ژ چەند وەلاتێن عەرەبی یێن جودا مینا (جەزائر، تونس و مەغرب)ن و ژلایێ داگیركەریا فەرەنسی ڤە بەشداری د شەرێ جیھانیدا پێ ھاتیەكرنێ.

 چیرۆكا فلمی ژی ھوسان بوو: فلم بەحسا روودانێن شەرێ جیھانیێ ئێكێ دكەت، فەرەنسا ژی ژ لایێ ئەلمانیا ڤە ھاتبوو داگیركرن، فلم ژ ناڤ باژێرەكی عەرەبان دەست پێدكەت، ل سالا 1943ێ، ددەمەكیدا فەرەنسا كەتبوو بن داگیركەرییا ئەلمانیا و د ھەولێن بەرگری كرنێدا بوو، فلم ژناڤ باژێرەكێ عەرەبان دەستپێدكەت، پیرەمێرەك كو ب كارۆكۆك رەنگە خەلكێ جەزائر بیت، لناڤ كولانێن گوندی دگەریت و گەلەك كەس یێن بدویڤ ڤە،

شیان كانیساركی ل سەر كورتەچرۆكا تكێتا شەمەندەفرێ دنڤیسیت

تكێتا شەمەندەفڕێ/ شیان كانیساركی

نڤیسەری ڤیایە نامەكا درێژ د دەمەكێ كورتدا ب گەهینیتە خواندەڤانی، هەلبەت تێگەهەشتنا من و تە سەبارەت ڤێ چیرۆكێ دێ یا جیاواز بیت و ئەگەر وەكی ئێك بوو ئەڤە ژ نەباشی و بێهێزیا چیرۆكێ یە، لێ دبیت چوار كەس ب خوینن؛ ئێك كورێ گوندی بیت، ئێك یێ باژێری، ئێك قوتابیا زانكویێ بیت، یا دی ل مال كار بكەت، هەر ئێك ژی دێ بۆ خۆ پێناسەیەكا ل دویڤ تاما وی/وێ ژێ دیتی خواندنێ بۆ كەت. گەلەك جاران چیرۆك هەمی دێ سەرنجا مرۆڤی كێشیت، جاران ژی ژ چیرۆكێ دێ كارێكتەرەك یان كەسایەتیەكێ تەمەنێ وی كورت كارتێكرنێ ل تە كەت و ئێكا هند ژتە چێكەت ل سەر بنڤیسی، ئەڤەژی بۆ وێ چەندێ د زڤڕیت مرۆڤ كەسایەتیا خۆ د وی كەسی دا دبینیت و هزردكەت نڤیسەری ئەو چیرۆك ل سەر ژیان و چانسێ مرۆڤی یا نڤیسی، لێ حال چ حالە نە ژ دویر و نێزیك نڤیسەر « من و تە» نا نیاسیت. نڤیسكار و نۆژدارێ ئەفگانی-ئەمریكی» خالد حوسێنی1965ێ» دبێژیت:( نەیا گرنگە تو ل كیڤە سیاری شەمەندەفڕا «چیرۆكێ»دبی، یا گرنگ ئەوە دێ هەمی دویماهیێ گەهن ئێك خال»جهـ» ). پرسیار بۆ نڤیسكاری، ئەرێ ئەڤە بۆ چ د ڤەگەڕیت؟ ئەرێ ما تو من د نیاسی؟

قاتێ‌ پێنجێ‌ ژوورا ژمارە دو

دیاری بۆ نوژدار "سەعد كازم"

ئەڤە ب هژمار بوونە هەیڤەك و دو رۆژ، ئەز نە روونشتیمە سەر كەلێژا خوە و من ئاگەهـ ژ كەلەخێ‌ خوە نە. ل دەستپێكێ‌، دەستەكێ‌ من بتنێ‌ هەمی رابوون و روونشتنێن من بوون، ئەوی دەستی ژی هەمی داخوازیێن من نە دگەهاندن، بتنێ‌ مەسجا من بوو ژ بۆ ئەوێن ل هنداڤ سەرێ‌ من، كا ئەز چەند هەست ب ئازارێ‌ دكەم..

دڤی ماوێ‌ ئەز ل سەر ڤی تەختی، هەر كەسێ‌ من سلاڤەك ژی كریێ‌ دهات و پەسنا من دكرن، هندەك سەروچاڤ چەند ژمێژە بوو، نەكەتینە بەر چاڤێن من و ئها ئێك ئێكە ئەو رۆژ یێن دهێنە بیرا من، هەر ژ دەما مە ئێك ناسكری و كا چ دناڤبەرا مەدا هاتیە روودان و چێبووی..

دڤان رۆژێن مانا مندا و ئەز كەلەخەكێ‌ درێژكری، چەندا حەزا رابوونەڤەییا من د خواستن، دوو جار هندا حەزدكر ئەز ڤێ‌ جیهانێ‌ بجهـ بهێلم. هەر كەسێ‌ دهاتە هنداڤ سەرێ‌ من، دەستێن خوە بلند دكرن و دوعایێن خێرێ‌ بۆ من د خاستن، لێ‌ من دزانی ئەو دوعایێن بەرۆڤاژی لمن دكەن، ئەوان دڤێت ئەز ئێك لایی ببم، یان د ژیانێدا بمینم یان ژی ب ئێك جاری وان بهێلم. هەر زوو من مرازا وان دزانی و چەند بێهنا من یا تەنگ، بێهنا من تەنگ تر دكرن..

جێری

عبدالرحمن بامەرنی

پشتی خواندنا ڤێ پەرتووكێ، بۆ وێ ھەمی تشتەك ئاشكەرابوون، كو جێری كورتكرییا ناڤێ (جاریە)یە و دەما ئەڤ پرسیارێن بێ بەرسڤ ل بەر سینگا بابێ خوە داناین! بابێ وێ یێ سەرێ وی بچیت و نڤێژا وی نەچیت، مەندەھوشییا خوە دیاركر و تف ل (قاسمێ لەعلێ) باراندن، دەما پێشنیارا ڤی ناڤی دایە وی و كچا خوەیا ئێكانە پێ ناڤكری..

شەڤێ ژ نیڤێ دەربازكربوو، دەما ژبن لحێف و دووشەكێن خوە دەركەفتی و بەرەڤ مێزا خوە یا پەرتووك ل سەر چووی و پەرێن پەرتووكێ ڤەداین، ئاگر ب خانیڤانڤە ھلدچوو، ستوویێ زارۆكان ب لاندكانڤە شورببوو، زەلام و ھندی نێرەكێ خوە ل سەر پێن خوە بگریت، رمەك د سینگی رابوو یان سەرێ وی دوو بھوستا ژ كەلەخێ وی وێڤەتربوو یان وەك دیكلێ ڤەكوشتی، ل سەر سەرێ خوە دزڤری. ھەر مێیەكا مەمكێن وێ ھندی كتەكا گیزێ ژی لێھاتین، ل پشت سیارەكی بوو و ھندان ژی دەستێن وان دگرێدایی بوون و بەری چنگلێ وێ ژی بھێتە كێشان و ببیتە (سەبییا) وان، پەرێن پەرتووكێ پێكڤەدان و بلەز چوو دبن لحێفا خوەڤە و ژوور لخوە تاری و زولماتەكر...

قوزلقورت/ كورتەچیرۆك

ئەڤە رۆژا بێھنژی و گوتیێ قوزلقورت،

ئێدی خەو نەكەفتیە چاڤان و ئەو قوزلقورتە ژ مەژیێ وی دەرناكەڤیت. چەند سەرێ خوە دانیتە سەر بالیفكێ، ھێشتا تەمارا خەوێ چاڤێن وی نەگرتین، دەنگەك دێ جرفەكێ ڤێئێخیت و ئێكسەر بەژنی خوە رابیتەڤە و چ نەفرەتەكا ھەی، لخوە بارینیت، ژبەر وێ بێھنژینا، نە ل دەم و جھێن خوە یێن گونجایی.

چیرۆكا وی و خەوێ بێ رامان بوو، جامێرەكی گوتێ: “پێدڤی چ دەرمان و چارەسەریان ناكەت، خوە ب تشتەكی ڤە مژویل بكە”. ل چەند شەڤێن ئێكێ، ل عەسمانەكێ رەشێ تاری، ستێر دئینانە بەرچاڤێن خوە و ئەڤە ستێرەك و ئەڤە دوو ستێر و ئەڤە سێ ستێر و ب ھژمار سیھـ ستێر دخاندن و بیرا وی ناھێت جارەكێ ژی گوتبیت، ئەڤە ستێرا سیھـ و ئێكێ و دا خەو چاڤێن وی گریت. لێ دگەل دەربازبوونا حەفتیەكێ، ئێدی شوینا عەسمانی، كوتانا پەزێ جیرانێ وان دھاتە بەرچاڤێن وی و دا دەرێ كوتانێ ڤەكەت و دەست ب داكرنا وان كەت، ئەڤە بزنەك و ئەڤە دوو بزن و ئەڤە سێ بزن و ئەڤە بوونە سیھـ بزن و ئێدی دا نقومی خەوێ بیت و حەفتیەكێ ژی ب ھژمارتنا بزنان ڤە، دەرباز كر.

سمینارەك ل سەر (شوكرۆیا عەزێ) و ئیمزاكرنا 3 پەرتووكێن من

ل رۆژا 2023/6/23 و ل دەمژمێر 6ی ئێڤاری و ل ھولا ئێكەتیا نڤیسەران ل دھوكێ، سمینارەك ژلایێ محسن عەبدولرەحمان ل سەر كورتەچیرۆكا (شوكرویا عەزێ) و ئیمزاكرنا سێ پەرتووكێن من ل بن ناڤێ (رەشكو... رۆمان، شوكرۆیا عەزێ... كورتەچیرۆك، عیراق و ئایین، وەرگێران، جھێ ئاماژێ یە كو ئەڤ چالاكیە ژلایێ ئەلند مزوری ڤە ھاتە برێڤەبرن.

چێل و گولك/ كورتەچیرۆك

عبدالرحمن بامەرنی

دیاری بۆ (فەتحی لیناڤایی)

چەند چیرۆكێن خوە یێن بەری سەرھلدانێ بۆ مە ڤەدگێران، لێ من زێدەتر حەژ ڤێكر و رویدانێن وێ سەردەمانەكی پیشانددەن، كو ئەو زوردارییە د خەیالا مرۆڤی ژیدا نەبیت. سال وەخت، شەرێ دناڤبەرا عیراقێ و ئیرانێ دا بوو. تەمەنێ وی دبن (18) سالیێ دابوو و ھێشتا ناڤێ وی بۆ سەربازیێ نەھاتبوو. دایكا وی گوتێ كورێ من، بابێ تە یێ چوویە بەر دلوڤانییا خودێ و تو ژی دچییە باژێری بۆ خوە كار دكەی و ئەڤ چێل و گولكە دخانیڤە یێن بوینە بەلا سەرێ مە و ئەم نەشێین ژبەر وان چبكەین، نە دشێین ژ مالێ دەركەڤین، چ سەرەدان بیت نەخوشخانە بیت یان ژی چوونا ناڤ چەم و رەزی بیت و ئەگەر تو بمن بكەی، دێ بەیە مەیدانكا باژێری و ب چ چوو، دێ فرۆشی و پێدڤیێن مالێ بۆ خوە پێكرین و ئەڤێن ژبەر دمینن ژی، بۆ خوە بكە د شولەكیرا.

ھەڤالەكێ وی جھێ مەیدانكا فروتنا حەیوانان نیشاندا و بۆ پێشنیار كر، چێل و گولكێ خوە ل مەیدانكا دھوكێ نە فرۆشیت و ب بەتە مەیدانكا زاخو، ل وێرێ بكر باشتر یێ ھەی و دێ پتر پارە ژی پێھێنەدان.

ترومبێلەك بۆ خوە دەستەبەركر و سپێدەھییا رۆژا ئەینی، ھێشتا بەروەخت، ھەردوو چێلێن خوە و گولك ل پشتا پیكەمێ سیاركرن و بەرەڤ باژێركێ زاخو، كا تو لكیڤەی. دەما پیكەم ل جھێ دەستنیشانكری راوەستیایی، نیشانێن چ مەیدانكا لێنەبوون، ھندی زویكا ژمالا خوە دەركەفتبوو و ھێشتا خەلكێ زاخو بخوە یێ دخەو، سەرەرای دەمژمێر و نیڤێن ھاتنا وان برێكێ. شوفێرێ ترۆمبێلێ ھاری وی ھەردوو چێل و گولك ژ پشتا پیكەمێ ئینانە خارێ و ئەو بجھـ ھێلا و رێكا ڤەگەرێ گرت. ئەوی ژی ھەردوو چێل ب كنفەكی ب ستوینكەكێ ڤە گرێدان و گولك ھێلا بەردای، ژبەركو ماكا وێ یا دگەل و ژێ دویرناكەڤیت.

ڤیاگرا كوردی*

كێم دكان نەبن، ھەكە پرانییا وان فێقی و زەرزەواتی بەرچاڤ دكەن و دفرۆشن. لێ دەما رێكا من ب بازاری كەفتی، رێكا من كەتە سەردابا فێقی و بھارە، تو بێژی ل بھارێ چ رەوشەك بكەڤیتە ڤێ سەردابێ و مێزێن تژی فێقی؟ شینكاتی و بێھنا چییای ژێ دھێتن، تایبەت بۆ كەسەكێ وەك من، تا زركورییا خوە من ل ناڤ چییا دەرباز كری و ژیانا گوندان و عاقاری. عاقار ژی ل بھارێ، گیایێن بھاری و ئھا ڤی دیمەنێ من دھزرا خوەدا چێكری، ئەز كێشامە بەر مێزێن فێقی و زەرزەواتی لڤێ سەردابێ. ئەز ل بەر مێزەكا حلی ترشكان راوەستام و كەسەكێ ھەڤال ئەز دیتم و یێ دكەتە كەنی، من پرسیارا كەنیا وی ژێكر، ئەڤێ لپشت مێزێ گوتی ئەز دێ بۆ تە بێژم، گوت یێ پرسیارا (جەرجیرێ) دكەت و ئێكی یا گوتیێ (جەرجیر ڤیاگرا سروشتییە) و بێ دبێژیت گوتنەكا ھەی دبێژیت (ئەگەر خەلكی زانیبا كا جەرجیر دشێت چبكەت، دا لبن تەختێ خوە یێ نڤستنێ چینن).

شرۆڤەکرنەکا بونیاتگەری بۆ کورتە چیرۆکا (مایتێکرن) یا نڤیسەر عەبدولرەحمان بامەڕنی

پ.هـ. د. نفیسە اسماعیل حاجی

زانكۆیا دهوك/ كولیژا زمانان

میتودا بونیاتگەری ژ میتودێن نوییە كو تێكست ژ دەوروبەران و كونتێكستی دویرئێخست و وەكو بونیاتەكێ‌ سەربخۆ سەرەدەری ل گەل دكەت. بەری بونیاتگەریێ‌ پیڤەرێن بریاردانێ‌ ژ دەرڤەی دەقی بوون، بونیاتگەران ئەڤ چەندە رەدكرن و پشتبەستن ب دەقی و ناڤخوییا وی كرن. گرنگیدانا وان ب تێكستی وەكو ئاڤاهییەكێ‌ زمانڤانی وئیستاتیكی بوو. دامەزراندنا بونیاتگەریێ‌ د رەخنەیێدا ل سەر بنەمایێ‌ چەند پرنسیپان بوو، وەك: تەوەرێ‌ مێژوویی دهێتەهژمارتن تەوەرەكێ‌ گەلەك ڤەجوی، چ ئەگەر بۆ نەماینە و پێدڤیاتی د بەردەوامبوونا ویدا نەمایە. مێژوو ب پلا ئێكێ‌ فەلسەفەیە و ئەدەب نە ب وێ‌ فەلسفەیا تێدا دبت ئەدەب، بەلكو ب تشتەك دی كو دهێتە ناڤكرن ب ئەدەبیەتا ئەدەبی. ئانكو رەخنە د ڤەكۆلینا ئەدەبیدا داكوكییێ‌ ل ئەدەبی دكەت وەكو دیاردەیەكا د چركەكا تایبەتدا و وەكو سیستەمەكێ‌ هەمەلایەن، ب ڤێ‌ چەندێ‌ كارێن ئەدەبی دبنە ئاڤاهیێن تەمام یێن خودان سیستەم، و شیتەلكرنا وان پێدڤی ب پەیوەندیێن ناڤخویی و پێكڤەگرێدانا وان هەیە. رەگەزێن وی یێن ئەركێن جوانناسیێ‌ ب جهدئینن. ب ڤێ‌ چەندێ‌ رەگەزێ‌ بنەرەتی دكارێ‌ ئەدەبیدا پێدڤی ب ئالیێن دەرەكی وەكو مێژوو و ژیان و دەرونێ‌ نڤیسەری و نە جڤاكی و پێكهاتەیێن دی، بەلكو گرێدای ئەوێنە ئەوا بونیاتگەر دبێژنێ‌ ئەدەبیەت. خالەكا دی ئەوە كو ئەدەبییەتا ئەدەبی ب پلەكا مەزن ب تیورا یاكبسونی ڤە ئەوا دەربارەی ئەركێن زمانی، هاتەگرێدان. ئەوژی ل دویڤ رێكخستنا پەیامهنێر، پەیام، و پەیاموەرگر، كەنالێ‌ پەیوەندیپێككرنێ‌ (التواصل) و كود. یاكبسون شەش ئەركان بۆ زمانی دەستنیشان دكەت، ژ هەمیان دیارتر شیعرییەت بوو، ئەوژی دەمێ‌ داكوكی ل پەیامێ‌ دهێتەكرن. ئەگەر بابەتێ‌ ئەدەبی جیهان بت، بابەتێ‌ رەخنێ‌ ئەدەبە، ب ڤێ‌ چەندێ‌ رەخنە نەما بیاڤەك بۆ دیاركرنا ئایدیولوژییەتا یان تیورێن گرێدای رامیاری و جڤاكی و مێژوویی. دڤی بیاڤیدا مەزنترین پێنگاڤ هاتە هاڤێتن بۆ ڤەقەتاندنا رەخنەیا ئەدەبی ژ رەهەندێن ئایدیولوژی دا كو ببت زانستەك بۆ ئەدەبی.

تابلۆ

 ـ ئەڤ تابلویێ دووماھیێ ل بەر راوەستیای، پێشمەرگەیەكێ دخوینێ وەربوویە و جلكێن د بەر ویدا، رێك ب جلكێن
ویڤە دچن، تایبەت دەما قولپكا چاكیتێ وی ستێركا چاڤێن وی بۆ خوە راكێشایین. ئەو قولپكا ھەڤژینا وی ل جھێ قولپكا دروست دانای، دەما گوتیێ: "ئەڤ قولپكا شێوێ وێ برەنگێ دلی ڤە دچیت، بلا لبیرا تەبیت، دا سەرسالا ھەڤژینیا مە ژبیرنەكەی و مەسجەكا حەژێكرنێ بۆ من بنێری".

ل تەلەفونا خوە گەرییا، دا نامەكا تژی حەژێكرن بنڤیسیت، ژبەركو ئەڤە سال زڤری سالێ و دڤێ رۆژێدا، وان شەھیانا خوەكربوو.

 

ـ ئەڤ تابلویێ دووماھیێ لبەر راوەستیای، كەلەخ ل ئالیەكییە و سەرێ كەلەخی دوو بھوستا ژوی وێڤەتر، ژبێ خودانییێ ھاتیە ژبیركرن و شێوەكارەكێ دلرەق، بدویركرنا سەری ژ كەلەخی، دێ چاوان بەرسڤا روندكێن دایكەكا جەرگ سووتی دەت.

بیرا وی ل روندكێن دایكا وی و پەیڤێن وێ یێن دووماھیێ ھاتن، بەری ژ مالێ دەركەڤیت، دەما گوتیێ: "قوربانی سەرێ تە بم"..